Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?
Co do zasady – nie. Kodeks cywilny przyznaje prawo do zachowku zstępnym spadkodawcy, czyli m.in. dzieciom i wnukom, jego małżonkowi oraz rodzicom, o ile w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
Oznacza to, że brat lub siostra spadkodawcy nie mogą domagać się zachowku tylko dlatego, że przy dziedziczeniu ustawowym mogliby otrzymać część spadku. Inaczej może wyglądać sytuacja rodziców spadkodawcy. Jeżeli nie ma on zstępnych, a rodzice należeliby do kręgu spadkobierców ustawowych, mogą być uprawnieni do zachowku.
Czy darowizna obciążona służebnością jest uwzględniana przy zachowku?
Tak. Sama służebność nie powoduje, że darowizna przestaje być darowizną. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się określone darowizny dokonane przez spadkodawcę. Znaczenie ma jednak to, kto został obdarowany i kiedy doszło do przekazania majątku.
Przy darowiznach na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, istotna jest zasada dziesięciu lat. Co do zasady nie dolicza się darowizn dokonanych wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku. Dlatego data aktu notarialnego może mieć bezpośredni wpływ na rozliczenie zachowku.
Jak służebność wpływa na wartość darowizny?
Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli nieruchomość już przy darowiźnie została obciążona służebnością osobistą mieszkania, obciążenie to może mieć znaczenie dla wyceny.
Służebność ogranicza właściciela w korzystaniu z nieruchomości i może obniżać ekonomiczną wartość przysporzenia. Nie oznacza to jednak, że zawsze automatycznie odejmuje się od wartości nieruchomości określoną kwotę. Znaczenie mają m.in. zakres służebności, czas jej trwania i rzeczywisty wpływ obciążenia na możliwość korzystania z nieruchomości. W sprawach spornych ustalenie tej wartości może wymagać opinii biegłego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego również wskazywano na potrzebę uwzględnienia wpływu służebności na wartość nieruchomości w konkretnych okolicznościach sprawy.
Czy rodzeństwo może odpowiadać za zachowek jako obdarowany?
Tak. To inna sytuacja niż prawo do otrzymania zachowku. Jeżeli brat lub siostra otrzymali od spadkodawcy darowiznę, która podlega doliczeniu do spadku, mogą w określonych warunkach odpowiadać za uzupełnienie zachowku należnego np. dziecku albo małżonkowi spadkodawcy.
Roszczenie wobec obdarowanego może powstać wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, która otrzymała zapis windykacyjny. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do granic wzbogacenia wynikającego z darowizny.
Darowizna ze służebnością a umowa dożywocia
Darowizny ze służebnością nie należy utożsamiać z umową dożywocia. W darowiźnie właściciel nieodpłatnie przenosi nieruchomość, a służebność może zabezpieczać jego prawo do dalszego zamieszkiwania. Umowa dożywocia ma natomiast charakter odpłatny – nabywca nieruchomości zobowiązuje się do określonych świadczeń na rzecz zbywcy.
To rozróżnienie może mieć istotne znaczenie dla rozliczeń spadkowych, dlatego o charakterze umowy nie powinno się przesądzać wyłącznie na podstawie jej potocznej nazwy.
Co warto sprawdzić przed oceną roszczenia?
Znaczenie ma przede wszystkim treść aktu notarialnego, data darowizny, osoba obdarowana, zakres służebności oraz krąg spadkobierców ustawowych. Trzeba też ustalić, czy osoba zgłaszająca roszczenie rzeczywiście należy do ustawowego katalogu uprawnionych do zachowku.
Przy analizie praw związanych z nieruchomością można też sięgnąć do informacji dotyczących ochrony prawa własności: https://www.kancelariamlynska.pl/ochrona-prawa-wlasnosci/
Najważniejszy wniosek jest więc prosty: rodzeństwu spadkodawcy co do zasady nie przysługuje zachowek. Brat lub siostra mogą jednak występować w sprawie jako obdarowani, od których – po spełnieniu ustawowych przesłanek – osoba rzeczywiście uprawniona do zachowku może żądać jego uzupełnienia.