Dożywocie a wyżywienie i leki – jak egzekwować obowiązki z umowy?

Co dokładnie musi zapewnić nabywca nieruchomości w ramach dożywocia?

Punktem wyjścia jest zawsze akt notarialny. Umowa o dożywocie może bardzo szczegółowo określać obowiązki nabywcy nieruchomości, np. zapewnienie określonego pokoju, wyżywienia, opieki, dowozu do lekarza, ponoszenie kosztów leczenia albo wypłatę określonych świadczeń pieniężnych. Jeżeli strony uregulowały te kwestie w umowie, zobowiązany powinien wykonywać ją zgodnie z uzgodnioną treścią.

Gdy umowa ogranicza się do ustanowienia dożywocia bez dokładnego opisania wszystkich świadczeń, zastosowanie ma art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Nabywca powinien wówczas co do zasady:

• przyjąć dożywotnika jako domownika,
• dostarczać mu wyżywienia i ubrania,
• zapewnić mieszkanie, światło i opał,
• zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie,
• po śmierci dożywotnika sprawić mu na własny koszt pogrzeb odpowiadający miejscowym zwyczajom.

Jest to zobowiązanie do zapewnienia dożywotnikowi utrzymania, a nie jedynie prawo do zajmowania części domu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że typowe świadczenia z dożywocia mają zapewniać uprawnionemu gotowe środki potrzebne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Nie należy jednak automatycznie utożsamiać dożywocia ze służebnością mieszkania. Służebność mieszkania może stanowić jeden z elementów prawa dożywocia, ale umowa dożywocia może obejmować znacznie szerszy zakres świadczeń osobistych i materialnych.

Czy obowiązek wyżywienia oznacza zapewnianie wszystkich posiłków?

Jeżeli akt notarialny nie stanowi inaczej, ustawowy obowiązek dostarczania wyżywienia powinien być wykonywany w sposób odpowiadający rzeczywistemu celowi umowy, czyli zapewnieniu dożywotnikowi utrzymania. Nie musi to zawsze oznaczać wspólnego spożywania posiłków przy jednym stole, ale zobowiązany nie może sprowadzić swojego obowiązku do okazjonalnego przekazania produktów, jeżeli faktycznie nie zaspokaja to potrzeb uprawnionego.

Znaczenie mogą mieć wiek dożywotnika, stan zdrowia, możliwość samodzielnego przygotowywania posiłków, uzgodnienia stron oraz dotychczasowy sposób wykonywania umowy. Inaczej będzie oceniana sytuacja sprawnej osoby, która samodzielnie gotuje i zgodnie z ustaleniami otrzymuje produkty spożywcze, a inaczej osoby leżącej, której trzeba przygotować i podać posiłek.

Czy dożywocie obejmuje zakup leków i koszty leczenia?

Kodeks cywilny nie wymienia w art. 908 § 1 leków jako odrębnego świadczenia. Wymienia jednak obowiązek zapewnienia dożywotnikowi odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie. Dlatego nie można przyjąć jednej zasady, zgodnie z którą każda umowa dożywocia automatycznie zobowiązuje nabywcę do opłacania wszystkich leków, badań i zabiegów medycznych bez względu na treść umowy.

Najpierw trzeba sprawdzić, czy akt notarialny mówi np. o:

• pokrywaniu kosztów leków,
• zapewnieniu opieki medycznej,
• ponoszeniu kosztów leczenia,
• zakupie lekarstw przepisanych przez lekarza,
• dowozie do lekarza lub apteki,
• opiece i pielęgnowaniu podczas choroby.

Jeżeli taki obowiązek wpisano wprost do umowy, jego egzekwowanie jest znacznie prostsze dowodowo. Gdy umowa posługuje się jedynie ustawowym określeniem pomocy i pielęgnowania w chorobie, trzeba ocenić potrzeby dożywotnika, charakter leczenia, dotychczasowy sposób wykonywania umowy oraz całą treść stosunku dożywocia.

Sam fakt, że dożywotnik otrzymuje emeryturę albo inne własne dochody, nie powoduje automatycznie wygaśnięcia świadczeń wynikających z umowy. Dożywocie jest świadczeniem będącym ekwiwalentem za przeniesienie własności nieruchomości, a nie pomocą uzależnioną od wykazania niedostatku.

Jak udowodnić, że obowiązki z umowy dożywocia nie są wykonywane?

W sporze nie wystarczy zwykle ogólne stwierdzenie, że nabywca „nie opiekuje się” dożywotnikiem. Trzeba możliwie konkretnie wykazać, jakie świadczenia powinny być wykonywane i czego zobowiązany faktycznie nie zapewnia.

Przydatne mogą być w szczególności:

• wypis aktu notarialnego zawierającego umowę dożywocia,
• aktualny odpis księgi wieczystej, szczególnie jeżeli nieruchomość została później sprzedana,
• recepty, zalecenia lekarskie, wypisy ze szpitala i dokumentacja dotycząca stanu zdrowia,
• rachunki i faktury za leki, żywność, opiekę lub inne wydatki ponoszone zamiast zobowiązanego,
• wiadomości SMS, e-maile i korespondencja dotycząca próśb o wykonanie obowiązków,
• potwierdzenia przelewów lub innych rozliczeń,
• zeznania osób, które znają warunki życia dożywotnika i sposób wykonywania umowy.

Szczególnie istotne jest dokumentowanie zdarzeń na bieżąco. Jeżeli problem dotyczy leków lub wyżywienia, pomocne jest zestawienie dat, konkretnych potrzeb, próśb skierowanych do zobowiązanego oraz wydatków, które dożywotnik musiał ponieść sam.

Jak krok po kroku egzekwować obowiązek zapewnienia utrzymania?

Droga działania zależy od rodzaju naruszenia. Przy pojedynczym opóźnieniu sposób postępowania może być inny niż przy wielomiesięcznym całkowitym zaprzestaniu opieki.

1. Sprawdzenie dokładnej treści aktu notarialnego

Trzeba ustalić, czy dane świadczenie wynika wprost z umowy, czy jego podstawy należy szukać w ustawowej treści dożywocia określonej w art. 908 k.c. Należy także ustalić, kto jest aktualnie właścicielem nieruchomości.

2. Pisemne wezwanie do wykonywania umowy

W wezwaniu najlepiej wskazać konkretne niewykonane obowiązki, np. brak dostarczania posiłków, odmowę zakupu określonych lekarstw, brak zapewnienia ogrzewania lub pomocy podczas choroby. Warto określić sposób, w jaki zobowiązany powinien rozpocząć prawidłowe wykonywanie świadczeń.

Przepisy o dożywociu nie ustanawiają ogólnego obowiązkowego terminu 7 czy 14 dni na takie wezwanie. Termin powinien odpowiadać rodzajowi świadczenia. W przypadku lekarstw lub niezbędnego wyżywienia reakcja może być potrzebna natychmiast, natomiast przy rozliczeniu poniesionych wydatków można wyznaczyć rozsądny termin do zapłaty.

3. Pozew o wykonanie obowiązku lub świadczenie pieniężne

Jeżeli wezwanie nie pomaga, możliwe jest skierowanie sprawy do sądu cywilnego. Treść pozwu musi odpowiadać konkretnemu naruszeniu. Można dochodzić wykonania należnych świadczeń, a gdy wskutek niewykonania zobowiązania powstała szkoda, w odpowiednich okolicznościach mogą mieć zastosowanie również ogólne przepisy o odpowiedzialności kontraktowej, w tym art. 471 k.c.

Nie oznacza to, że każdy rachunek przedstawiony przez dożywotnika będzie automatycznie podlegał zwrotowi. Trzeba wykazać podstawę obowiązku zobowiązanego oraz związek poniesionego wydatku z niewykonaniem umowy.

Właściwość sądu zależy m.in. od rodzaju i wartości dochodzonego roszczenia. W sprawach majątkowych sąd okręgowy jest co do zasady właściwy, gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł; pozostałe sprawy należą co do zasady do sądu rejonowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przy świadczeniach powtarzających się wartość przedmiotu sporu ustala się według zasad Kodeksu postępowania cywilnego.

4. Egzekucja prawomocnego lub wykonalnego orzeczenia

Jeżeli zobowiązany nie wykonuje zasądzonego świadczenia dobrowolnie, orzeczenie zaopatrzone w wymagany tytuł wykonawczy może stać się podstawą egzekucji. Sposób egzekucji zależy od tego, czy zasądzono zapłatę pieniędzy, czy wykonanie określonej czynności. W przypadku obowiązków niepieniężnych stosuje się szczególne przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące egzekucji takich świadczeń.

Kiedy zamiast wyżywienia i opieki można żądać dożywotniej renty?

Prawo przewiduje rozwiązanie na sytuację, w której dalsze osobiste wykonywanie świadczeń stało się nierealne z powodu stosunków między stronami. Zgodnie z art. 913 § 1 k.c., jeżeli między dożywotnikiem a zobowiązanym wytworzą się z jakichkolwiek powodów takie stosunki, że nie można wymagać od nich pozostawania nadal w bezpośredniej styczności, sąd może na żądanie jednej ze stron zamienić wszystkie albo niektóre uprawnienia objęte dożywociem na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

Nie jest to więc zwykły sposób przeliczenia posiłków, opału czy opieki na pieniądze na każde żądanie jednej ze stron. Konieczne jest spełnienie ustawowej przesłanki dotyczącej relacji między dożywotnikiem a zobowiązanym.

Więcej o tym rozwiązaniu wyjaśnia materiał dotyczący zamiany dożywocia na rentę.

Roszczenia o poszczególne okresowe należności mogą podlegać przedawnieniu. Zgodnie z art. 118 k.c. ogólny termin przedawnienia wynosi sześć lat, natomiast dla roszczeń o świadczenia okresowe – trzy lata, o ile przepis szczególny nie przewiduje inaczej. Charakter konkretnego roszczenia trzeba jednak oceniać na podstawie jego treści; nie należy automatycznie traktować całego prawa dożywocia jako jednego trzyletniego roszczenia.

Czy można rozwiązać umowę dożywocia, gdy nabywca nie daje jedzenia i leków?

Rozwiązanie umowy jest rozwiązaniem wyjątkowym. Art. 913 § 2 k.c. pozwala sądowi rozwiązać umowę o dożywocie w wypadkach wyjątkowych na żądanie zobowiązanego albo dożywotnika będącego zbywcą nieruchomości.

Samo stwierdzenie, że zobowiązany nie wykonał któregoś świadczenia, nie oznacza jeszcze automatycznie, że umowa zostanie rozwiązana. Sąd Najwyższy wskazywał, że dla zastosowania tego przepisu potrzebne są okoliczności nadające sprawie wyjątkowy charakter. Znaczenie może mieć m.in. uporczywe, długotrwałe i zamierzone niewykonywanie obowiązków, zwłaszcza gdy prowadzi ono do krzywdzenia dożywotnika i pozostawienia go bez potrzebnej pomocy.

Sąd bada jednak cały konflikt, jego przyczyny oraz zachowanie obu stron. Dlatego żądanie rozwiązania umowy powinno być rozważane dopiero po analizie dokumentów i dowodów, a nie jako automatyczna reakcja na każde naruszenie.

Co się dzieje, gdy właściciel sprzeda nieruchomość obciążoną dożywociem?

Sprzedaż nieruchomości nie powoduje automatycznie wygaśnięcia prawa dożywocia. Zgodnie z art. 910 § 2 k.c. nabywca nieruchomości obciążonej dożywociem ponosi osobistą odpowiedzialność za świadczenia objęte tym prawem, z wyjątkiem świadczeń, które stały się wymagalne w czasie, gdy nieruchomość nie była jeszcze jego własnością.

Co więcej, jeżeli zobowiązany z umowy dożywocia zbył otrzymaną nieruchomość, art. 914 k.c. daje dożywotnikowi możliwość żądania zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa.

Innym zagadnieniem jest dobrowolna zmiana lub usunięcie obciążenia nieruchomości. Jeżeli celem stron jest zwolnienie nieruchomości z dożywocia, trzeba uwzględnić zarówno treść istniejącego prawa, jak i wymagania dotyczące zmiany stosunku prawnego oraz wpisów w księdze wieczystej.

Dożywocie, opieka w DPS i obowiązki rodziny

Umieszczenie dożywotnika w domu pomocy społecznej nie powoduje samo przez się wygaśnięcia umowy dożywocia. Trzeba ustalić, jakie świadczenia nadal mogą i powinny być wykonywane oraz jak pobyt w placówce wpływa na obowiązki stron. To zagadnienie szerzej omawia artykuł o tym, jak funkcjonują umowa dożywocia a DPS.

Również członkowie rodziny dożywotnika nie uzyskują automatycznie prawa do podważenia umowy tylko dlatego, że nieruchomość została przekazana jednej osobie. Umowa dożywocia jest umową odpłatną, w której przeniesienie własności następuje w zamian za świadczenia na rzecz dożywotnika. Odrębnej analizy wymagają natomiast konkretne roszczenia członków rodziny, w tym szczególna regulacja art. 916 k.c. dotycząca osoby, względem której na dożywotniku ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Zagadnienia rodzinne związane z takim rozporządzeniem omawia również materiał o umowie dożywocia a roszczeniach rodzeństwa.

Najczęstsze pytania o wyżywienie, leki i opiekę przy dożywociu

Czy dożywotnik musi najpierw wydać własną emeryturę na jedzenie?

Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą nabywca nieruchomości może odmówić świadczeń tylko dlatego, że dożywotnik otrzymuje emeryturę. Zakres obowiązków wynika z umowy i przepisów o dożywociu. Własne dochody uprawnionego mogą mieć znaczenie dla konkretnych rozliczeń tylko wtedy, gdy wynika to z treści lub sposobu ukształtowania stosunku prawnego.

Czy właściciel może zamiast kupowania jedzenia przekazywać określoną kwotę pieniędzy?

Nie powinien jednostronnie zmieniać sposobu wykonywania umowy, jeżeli jej treść nakłada obowiązek świadczeń w naturze. Strony mogą uzgodnić inne rozwiązanie, natomiast sądowa zamiana świadczeń na dożywotnią rentę następuje na zasadach określonych przede wszystkim w art. 913 i 914 k.c.

Czy trzeba wysłać wezwanie przed wniesieniem pozwu?

Pisemne wezwanie jest zazwyczaj bardzo przydatne, ponieważ dokumentuje żądania dożywotnika i reakcję drugiej strony. W wielu sporach pozwala również precyzyjnie określić, od kiedy zobowiązany pozostaje w zwłoce lub opóźnieniu w zakresie świadczenia pieniężnego. Nie istnieje jednak jeden szczególny przepis o dożywociu nakazujący w każdej sprawie wysłanie wezwania dokładnie 7 lub 14 dni przed pozwem.

Czy dzieci dożywotnika mogą pozwać właściciela o wykonywanie dożywocia?

Prawo dożywocia jest prawem konkretnego dożywotnika i jest niezbywalne. Samo pokrewieństwo nie powoduje przejścia uprawnień na dzieci. Jeżeli jednak dożywotnik nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw, możliwość działania innej osoby może wynikać np. z prawidłowo udzielonego pełnomocnictwa albo odpowiedniego przedstawicielstwa przewidzianego prawem.

Czy prawo dożywocia przechodzi na spadkobierców?

Nie. Prawo dożywocia jest ściśle związane z osobą uprawnionego i zgodnie z art. 912 k.c. jest niezbywalne. Kończy się wraz ze śmiercią dożywotnika. Odrębnej oceny mogą natomiast wymagać już powstałe przed śmiercią roszczenia majątkowe wynikające z niewykonania umowy.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 353, 354, 471, 908–916 oraz art. 118–120.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o właściwości sądu, wartości przedmiotu sporu i egzekucji świadczeń niepieniężnych.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13–15.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 1 czerwca 2018 r., II CSK 665/17 – dotyczący przesłanek zamiany świadczeń z dożywocia na rentę i rozwiązania umowy.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 maja 2008 r., III CSK 359/07 – dotyczący charakteru świadczeń zapewniających dożywotnikowi utrzymanie oraz przesłanek z art. 913 k.c.