Umowa dożywocia a DPS – opłaty, zgoda i prawa dożywotnika

Kiedy osoba z umową dożywocia może trafić do DPS-u?

Prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie, która wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Sam fakt wcześniejszego zawarcia umowy dożywocia nie przekreśla tego prawa.

Ośrodek pomocy społecznej może przeprowadzić wywiad środowiskowy, sprawdzić sytuację życiową i majątkową, ustalić zakres potrzeb opiekuńczych oraz zweryfikować, czy zgoda osoby zainteresowanej jest aktualna i świadoma. Nie jest to podważanie dokumentacji medycznej, lecz element postępowania administracyjnego.

Jeżeli lekarze wskazują na potrzebę całodobowej opieki, a osoba zainteresowana zgadza się na DPS, gmina nie powinna odmawiać skierowania wyłącznie dlatego, że istnieje umowa dożywocia. Może natomiast badać, kto i w jakim zakresie powinien uczestniczyć w kosztach pobytu oraz czy spełniono ustawowe przesłanki. Zobacz również: umieszczenie dożywotnika w domu pomocy społecznej.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Odpłatność za DPS reguluje ustawa o pomocy społecznej. Obowiązani do wnoszenia opłaty są w kolejności: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do DPS-u. Jeżeli mieszkaniec pokrywa pełny koszt pobytu, dalsze osoby i gmina nie dopłacają.

Mieszkaniec ponosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli jego dochody nie wystarczają, organ bada sytuację osób ustawowo zobowiązanych. Małżonek, zstępni i wstępni mogą zostać obciążeni opłatą, jeżeli ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium to wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 823 zł na osobę w rodzinie, czyli odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł.

Wysokość opłaty powinna uwzględniać sytuację dochodową i rodzinną osoby zobowiązanej. Organ powinien dążyć do zawarcia umowy określającej wysokość opłaty, a w razie odmowy zawarcia umowy lub odmowy udziału w wywiadzie środowiskowym może wydać decyzję administracyjną, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Nabywca nieruchomości z umowy dożywocia, który nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca, nie powinien być automatycznie obciążany administracyjną opłatą za DPS tylko dlatego, że nabył nieruchomość. Może natomiast dobrowolnie partycypować w kosztach. Więcej o podobnych rozliczeniach: opłaty za pobyt bliskiej osoby w DPS-ie.

Czy umowa dożywocia wyłącza pomoc gminy?

Nie. Umowa dożywocia nie powoduje sama przez się, że gmina może odmówić skierowania do DPS-u albo zażądać od nabywcy nieruchomości pełnej odpłatności bez podstawy ustawowej. Trzeba odróżnić obowiązki cywilne z aktu notarialnego od administracyjnych zasad kierowania i odpłatności za DPS.

Jeżeli nabywca nieruchomości jest jednocześnie osobą z ustawowego kręgu zobowiązanych, organ może badać jego dochody i ustalać opłatę na zasadach z ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli nie należy do tego kręgu, sama umowa dożywocia nie czyni go automatycznie osobą zobowiązaną do opłacania publicznego DPS-u w decyzji administracyjnej.

Nie oznacza to zwolnienia z obowiązków wobec dożywotnika. Jeżeli nabywca zobowiązał się do utrzymania, mieszkania, opieki i pielęgnowania w chorobie, dożywotnik może dochodzić tych świadczeń na drodze cywilnej, w tym żądać wykonania umowy, zamiany świadczeń na rentę albo - w wyjątkowych przypadkach - rozwiązania umowy.

Obowiązki nabywcy nieruchomości z umowy dożywocia

Umowa dożywocia polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania. Jeżeli strony nie postanowiły inaczej, obowiązki nabywcy obejmują przyjęcie zbywcy jako domownika, zapewnienie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła, opału, pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Pobyt w DPS-ie albo w prywatnym domu opieki może być zgodny z interesem osoby starszej, jeżeli rzeczywiście wymaga ona specjalistycznej opieki. Nie powinien jednak służyć prostemu odsunięciu dożywotnika od nieruchomości lub przerzuceniu wszystkich obowiązków na gminę. Pomocna może być analiza, jak oceniane jest sprzedaż gospodarstwa z dożywociem.

Czy dożywocie można zamienić na dom opieki albo rentę?

Nie można jednostronnie zamienić dożywocia na pobyt w domu opieki, jeżeli z umowy wynika osobisty obowiązek zapewnienia dożywotnikowi utrzymania i opieki. Zmiana sposobu wykonywania obowiązków powinna odpowiadać treści umowy i woli osoby uprawnionej, a w razie sporu może wymagać rozstrzygnięcia sądu.

Kodeks cywilny przewiduje zamianę uprawnień z dożywocia na dożywotnią rentę, gdy między dożywotnikiem a zobowiązanym powstaną takie stosunki, że nie można wymagać od stron pozostawania w bezpośredniej styczności. W wyjątkowych wypadkach sąd może rozwiązać umowę dożywocia. Samo umieszczenie w DPS-ie nie wygasza więc dożywocia. Przydatne może być też omówienie, jak wygląda zwolnienie nieruchomości z dożywocia.

Zgoda dożywotnika i prawa rodziny

Jeżeli dożywotnik nie jest ubezwłasnowolniony, zachowuje prawo do decydowania o miejscu pobytu, udzielaniu pełnomocnictw, wypowiadaniu umów z prywatną placówką i dochodzeniu roszczeń. Dorosłe dzieci lub dalsza rodzina nie mogą automatycznie przejąć decydowania o osobie starszej tylko dlatego, że uważają swoje rozwiązanie za lepsze.

Druga córka, syn lub inny krewny nie zawsze muszą być zawiadamiani o decyzji dotyczącej prywatnego domu opieki. Inaczej może być, gdy dana osoba jest pełnomocnikiem, opiekunem prawnym, stroną umowy albo zachodzi potrzeba ochrony osoby, która faktycznie nie jest w stanie świadomie decydować o sobie.

Praktycznym pierwszym krokiem bywa uzyskanie od dożywotnika pełnomocnictwa, najlepiej notarialnego, do prowadzenia spraw, odbioru dokumentów, kontaktu z placówką i reprezentowania w postępowaniach. Policja jest rozwiązaniem skrajnym, właściwym głównie wtedy, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, zdrowia lub bezprawne pozbawienie wolności.

Odmowa skierowania do DPS-u albo spór o odpłatność

Jeżeli gmina odmawia skierowania do DPS-u, powinna wydać decyzję administracyjną z uzasadnieniem. Nie wystarczy ustna informacja, że umowa dożywocia zamyka drogę do pomocy. Od decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, składane za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, co do zasady w terminie 14 dni od doręczenia.

W odwołaniu warto wskazać, że przesłanki skierowania do DPS-u należy oceniać na podstawie stanu zdrowia, samodzielności, możliwości zapewnienia usług opiekuńczych oraz sytuacji rodzinnej. Gdy spór dotyczy opłat, należy przedstawić dochody, koszty utrzymania, chorobę, niepełnosprawność i inne szczególne okoliczności.

Zwolnienie z opłat za DPS

Osoba wnosząca lub obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS-ie może złożyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie. Organ przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy i ocenia okoliczności sprawy.

Podstawą zwolnienia mogą być m.in. długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, zdarzenia losowe, utrzymywanie się z jednego świadczenia, samotne wychowywanie dziecka, ponoszenie opłat za innych członków rodziny w placówkach albo rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez osobę kierowaną do DPS-u.

FAQ

Podsumowanie

Umowa dożywocia i pobyt w DPS-ie mogą się ze sobą łączyć, ale nie należy ich utożsamiać. Dożywotnik ma prawo do pomocy społecznej, jeżeli spełnia ustawowe warunki skierowania do domu pomocy społecznej. Gmina może badać sytuację rodzinną i finansową, lecz nie powinna odmawiać pomocy wyłącznie dlatego, że osoba wcześniej przeniosła nieruchomość w zamian za dożywocie.

Najważniejsze jest rozdzielenie odpowiedzialności administracyjnej za opłaty od cywilnych obowiązków nabywcy nieruchomości. W razie sporu trzeba analizować decyzję organu, treść aktu notarialnego, wolę dożywotnika, dokumentację medyczną i sytuację dochodową osób, które organ chce obciążyć kosztami. Pomocne może być także omówienie, jak wygląda egzekwowanie realizacji umowy dożywocia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz.U. 2024 poz. 1044

4. Obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 stycznia 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia w sprawie domów pomocy społecznej - Dz.U. 2025 poz. 51

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.