Umowa dożywocia a emerytura dożywotnika

Emerytura dożywotnika a spadek po rodzicach

W sprawach podobnych do opisanej przez panią Anetę trzeba oddzielić trzy kwestie: pieniądze rodziców istniejące w chwili ich śmierci, emerytury zużyte za ich życia oraz wartość nieruchomości przekazanej w umowie dożywocia.

Spadek obejmuje zasadniczo prawa i obowiązki majątkowe zmarłego istniejące w chwili śmierci. Jeżeli więc na rachunku bankowym, w gotówce albo w innych składnikach majątku pozostały oszczędności rodziców, także pochodzące z emerytur, wchodzą one do masy spadkowej. Jeżeli brat został jedynym spadkobiercą testamentowym, nabywa te środki jako spadkobierca, ale ich wartość może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku dla osób uprawnionych.

Inaczej należy oceniać emerytury wydane jeszcze za życia rodziców. Jeżeli rodzice dysponowali swoimi świadczeniami dobrowolnie i przeznaczali je na jedzenie, leczenie, media, opłaty mieszkaniowe albo inne bieżące potrzeby, samo zużycie tych pieniędzy nie oznacza automatycznie, że po ich śmierci powstaje roszczenie pozostałych dzieci wobec brata. Trzeba wykazać konkretną podstawę prawną, na przykład bezpodstawne wzbogacenie, nienależyte wykonanie umowy albo pozorność czynności.

Warto też pamiętać o świadczeniu emerytalnym należnym, ale niewypłaconym do dnia śmierci. Takie świadczenie nie zawsze jest rozliczane jak zwykły składnik spadku. W praktyce może podlegać wypłacie jako niezrealizowane świadczenie według zasad właściwych dla organu rentowego, przede wszystkim na rzecz osób wskazanych w przepisach emerytalnych.

Jakie obowiązki wynikają z umowy dożywocia?

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie umówiły się inaczej, nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Zakres obowiązków zależy jednak od treści aktu notarialnego. Strony mogą ukształtować dożywocie inaczej, na przykład przewidzieć rentę, osobne mieszkanie, określone świadczenia pieniężne albo konkretne zasady opieki. Dlatego pierwszym dokumentem do analizy jest zawsze akt notarialny umowy dożywocia.

To, że rodzice mieli wysokie emerytury, nie zwalniało automatycznie nabywcy nieruchomości z obowiązków przyjętych w umowie. Jednocześnie korzystanie przez rodziców z własnych pieniędzy nie przesądza jeszcze, że umowa była nieważna. W praktyce sąd badałby, czy nabywca realnie zapewniał opiekę, mieszkanie, pomoc i utrzymanie, czy tylko formalnie podpisał umowę, a ciężar utrzymania faktycznie w całości pozostawiono dożywotnikom.

Czy brat musiał płacić za wszystko z własnych pieniędzy?

Jeżeli umowa nie stanowiła inaczej, obowiązki z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego obciążają nabywcę nieruchomości. Oznacza to, że powinien on zapewniać dożywotnikom utrzymanie w zakresie wynikającym z umowy. Nie zawsze jednak da się prosto przyjąć, że każda złotówka wydana z emerytury rodziców powinna zostać zwrócona do spadku.

Wspólne gospodarstwo domowe często oznacza mieszanie wydatków: rodzice opłacają część zakupów, nabywca płaci rachunki, ktoś inny kupuje leki albo organizuje transport do lekarza. Jeżeli taki sposób życia był akceptowany przez rodziców i nie naruszał ich interesu, samo finansowanie części kosztów z emerytur nie wystarczy zwykle do podważenia umowy.

Inaczej może być, gdy nabywca nieruchomości w ogóle nie wykonywał swoich obowiązków, pobierał lub wykorzystywał pieniądze rodziców bez ich zgody, zmuszał ich do pokrywania kosztów, które zgodnie z umową powinien ponosić sam, albo po śmierci zatrzymał środki należące do spadku i nie rozliczył ich przy zachowku. Wtedy konieczne jest zebranie dowodów: historii rachunków bankowych, potwierdzeń przelewów, faktur, rachunków za pogrzeb, dokumentacji medycznej, korespondencji oraz zeznań świadków.

Dożywocie a darowizna i zachowek

Darowizna i dożywocie mają odmienny charakter prawny. Przy darowiźnie darczyńca dokonuje bezpłatnego przysporzenia na rzecz obdarowanego. Przy dożywociu przeniesienie własności nieruchomości następuje w zamian za świadczenia nabywcy. Dożywocie jest więc co do zasady umową odpłatną, nawet jeżeli wartość świadczeń nabywcy okaże się później trudna do dokładnego wyliczenia.

Ta różnica ma duże znaczenie dla zachowku. Nieruchomość przekazana w prawidłowej umowie dożywocia nie jest automatycznie doliczana do substratu zachowku tak jak darowizna. Osoba pominięta w testamencie może natomiast żądać zachowku od wartości majątku spadkowego, który rzeczywiście pozostał po zmarłym, na przykład od oszczędności, rachunków bankowych, ruchomości albo innych praw majątkowych.

Możliwe jest jednak kwestionowanie umowy, jeżeli istnieją podstawy do twierdzenia, że pod nazwą dożywocia strony w rzeczywistości ukryły darowiznę albo że obowiązki nabywcy były pozorne. Sama okoliczność, że dożywotnicy mieli wysokie emerytury, nie wystarcza. Potrzebne są dowody pokazujące rzeczywisty zamiar stron i sposób wykonywania umowy.

W uchwale z dnia 22 maja 2009 r., sygn. akt III CZP 21/09, Sąd Najwyższy wskazał, że umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte wymaganą formą szczególną. W praktyce oznacza to, że analiza pozorności musi być bardzo dokładna i oparta na treści aktu notarialnego oraz dowodach z życia rodziny.

Pogrzeb dożywotnika i rozliczenie kosztów

Jeżeli umowa nie przewidywała innych zasad, obowiązek sprawienia pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym spoczywa na nabywcy nieruchomości. Sformułowanie „własnym kosztem” oznacza, że nabywca nie powinien przerzucać tego obowiązku na dożywotnika ani na jego spadek, o ile strony nie uregulowały tego odmiennie.

Jeżeli pogrzeb został sfinansowany z pieniędzy zmarłych, warto ustalić, czy były to środki pobrane jeszcze za ich życia za ich zgodą, czy pieniądze należące do spadku po śmierci. W drugim przypadku może powstać pytanie o rozliczenie tych wydatków przy ustalaniu wartości spadku i zachowku. Znaczenie mają rachunki z zakładu pogrzebowego, wypłaty z rachunku bankowego, zasiłek pogrzebowy oraz to, kto faktycznie poniósł koszt.

Jak praktycznie przygotować sprawę?

Osoba dochodząca zachowku albo rozważająca podważenie umowy dożywocia powinna najpierw ustalić skład majątku po każdym z rodziców oddzielnie. Potrzebne będą akty zgonu, testamenty, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, akt notarialny dożywocia, wyciągi bankowe, informacje o rachunkach, dokumenty dotyczące pogrzebu i dowody ponoszonych kosztów opieki.

Następnie trzeba rozdzielić roszczenia. Zachowek dotyczy udziału w wartości majątku spadkowego oraz doliczanych darowizn. Roszczenia dotyczące niewykonywania dożywocia, bezpodstawnego wzbogacenia albo zwrotu nienależnie pobranych pieniędzy wymagają odrębnej podstawy faktycznej i prawnej. Nie każde z tych roszczeń będzie przysługiwało spadkobiercy, a część praw dożywotnika ma charakter osobisty i wygasa z jego śmiercią.

W sprawie pani Anety najważniejsze byłoby więc ustalenie, jakie środki rodziców pozostały w dniu ich śmierci, czy brat rozliczył je jako spadkobierca, czy pogrzeby rzeczywiście opłacono z majątku rodziców oraz czy umowa dożywocia była realnie wykonywana. Dopiero po takiej analizie można ocenić, czy warto kierować żądanie zapłaty zachowku, żądanie rozliczenia pieniędzy albo powództwo dotyczące ważności bądź charakteru umowy.

FAQ

Czy emerytura zmarłego zawsze wchodzi do spadku?

Do spadku wchodzą pieniądze należące do zmarłego i istniejące w chwili śmierci, na przykład oszczędności na rachunku. Świadczenie należne, ale niewypłacone przed śmiercią, może być rozliczane według szczególnych zasad jako niezrealizowane świadczenie.

Czy od nieruchomości przekazanej w dożywociu należy się zachowek?

Co do zasady nie dolicza się jej do zachowku tak jak darowizny, ponieważ dożywocie jest umową odpłatną. Inaczej może być, gdy uda się wykazać, że pod nazwą dożywocia w rzeczywistości ukryto darowiznę albo umowa była pozorna.

Czy nabywca nieruchomości może korzystać z emerytury dożywotnika?

Może korzystać z niej tylko zgodnie z wolą dożywotnika i w granicach normalnych rozliczeń domowych. Bez zgody dożywotnika pobieranie lub wydawanie jego pieniędzy może rodzić odpowiedzialność cywilną, a w skrajnych przypadkach także inne konsekwencje prawne.

Czy po śmierci rodziców można podważyć umowę dożywocia?

Można rozważyć takie działanie, ale jest to trudne i wymaga mocnych dowodów. Trzeba wykazać konkretną wadę czynności, pozorność, ukrytą darowiznę albo inne okoliczności wpływające na ważność lub skutki umowy.

Kto powinien zapłacić za pogrzeb dożywotnika?

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, obowiązek sprawienia pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym obciąża nabywcę nieruchomości. W razie sporu trzeba przeanalizować akt notarialny, rachunki oraz źródło środków użytych na pogrzeb.

Podsumowanie

Emerytury rodziców nie stają się automatycznie majątkiem dzieci tylko dlatego, że rodzice zawarli umowę dożywocia. Pieniądze wydane za życia należy oceniać przez pryzmat zgody rodziców, treści umowy i realnego sposobu opieki. Natomiast oszczędności istniejące w chwili śmierci wchodzą do spadku i mogą wpływać na wysokość zachowku.

Umowa dożywocia nie jest darowizną, ale w wyjątkowych sytuacjach można badać, czy nie była czynnością pozorną albo ukrytą darowizną. Najważniejsze są dokumenty, przepływy pieniędzy i dowody pokazujące, czy nabywca nieruchomości rzeczywiście wykonywał swoje obowiązki wobec dożywotników.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2009 r., sygn. akt III CZP 21/09