Umowa dożywocia a emerytura dożywotnika

Emerytura dożywotnika a spadek po rodzicach

W sprawach podobnych do opisanej przez panią Anetę trzeba oddzielić trzy kwestie: pieniądze rodziców istniejące w chwili ich śmierci, emerytury zużyte za ich życia oraz wartość nieruchomości przekazanej w umowie dożywocia.

Spadek obejmuje zasadniczo prawa i obowiązki majątkowe zmarłego istniejące w chwili śmierci. Jeżeli więc na rachunku bankowym, w gotówce albo w innych składnikach majątku pozostały oszczędności rodziców, także pochodzące z emerytur, wchodzą one do masy spadkowej. Jeżeli brat został jedynym spadkobiercą testamentowym, nabywa te środki jako spadkobierca, ale ich wartość może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku dla osób uprawnionych.

Inaczej należy oceniać emerytury wydane jeszcze za życia rodziców. Jeżeli rodzice dysponowali swoimi świadczeniami dobrowolnie i przeznaczali je na jedzenie, leczenie, media, opłaty mieszkaniowe albo inne bieżące potrzeby, samo zużycie tych pieniędzy nie oznacza automatycznie, że po ich śmierci powstaje roszczenie pozostałych dzieci wobec brata. Trzeba wykazać konkretną podstawę prawną, na przykład bezpodstawne wzbogacenie albo istnienie wierzytelności z tytułu niewykonania zobowiązania, która mogła wejść do spadku.

Warto też pamiętać o świadczeniu emerytalnym należnym, ale niewypłaconym do dnia śmierci. Takie świadczenie nie zawsze jest rozliczane jak zwykły składnik spadku. Może podlegać wypłacie jako niezrealizowane świadczenie na rzecz osób uprawnionych według art. 136 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zasady te trzeba odróżnić od dziedziczenia pieniędzy, które zostały już wypłacone emerytowi za życia.

Jakie obowiązki wynikają z umowy dożywocia?

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie umówiły się inaczej, nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Zakres obowiązków zależy jednak od treści aktu notarialnego. Strony mogą ukształtować dożywocie inaczej, na przykład przewidzieć odrębne mieszkanie, określone świadczenia pieniężne, szczegółowe zasady opieki albo inne świadczenia odpowiadające potrzebom dożywotnika. Art. 908 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje również możliwość obciążenia nieruchomości na rzecz zbywcy użytkowaniem ograniczonym do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo zobowiązanie do spełniania powtarzających się świadczeń w pieniądzach lub rzeczach oznaczonych co do gatunku. Uprawnienia te mogą stanowić element prawa dożywocia.

Dlatego pierwszym dokumentem do analizy jest zawsze akt notarialny umowy dożywocia. Pozwala on ustalić, do czego konkretnie zobowiązał się nabywca nieruchomości i czy strony zmodyfikowały ustawowy zakres utrzymania.

Trzeba przy tym odróżnić umowę dożywocia od darowizny połączonej z ustanowieniem służebności mieszkania. Sama służebność mieszkania daje uprawnionemu prawo korzystania z nieruchomości w określonym zakresie, ale nie oznacza automatycznie obowiązku zapewnienia wyżywienia, leczenia i osobistej opieki. W umowie dożywocia obowiązek świadczeń na rzecz dożywotnika stanowi natomiast świadczenie wzajemne za przeniesienie własności nieruchomości.

Czy brat musiał płacić za wszystko z własnych pieniędzy?

Jeżeli umowa nie stanowiła inaczej, obowiązki z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego obciążają nabywcę nieruchomości. Oznacza to, że powinien on zapewniać dożywotnikom utrzymanie w zakresie wynikającym z umowy. Nie zawsze jednak da się prosto przyjąć, że każda złotówka wydana z emerytury rodziców powinna zostać zwrócona do spadku.

Wspólne gospodarstwo domowe często oznacza mieszanie wydatków: rodzice opłacają część zakupów, nabywca płaci rachunki, ktoś inny kupuje leki albo organizuje transport do lekarza. Jeżeli taki sposób życia był akceptowany przez rodziców i nie naruszał ich interesu, samo finansowanie części kosztów z emerytur nie wystarczy do podważenia umowy.

To, że rodzice mieli wysokie emerytury, nie zwalniało automatycznie nabywcy nieruchomości z obowiązków przyjętych w akcie notarialnym. Jednocześnie korzystanie przez rodziców z własnych pieniędzy nie przesądza, że umowa była nieważna lub nieodpłatna. Znaczenie ma rzeczywista treść zobowiązań, wola stron i okoliczności konkretnej sprawy.

Inaczej może być, gdy brat pobierał lub wykorzystywał pieniądze rodziców bez ich zgody, zmuszał ich do pokrywania określonych kosztów albo po ich śmierci zatrzymał środki należące do spadku. Wówczas należy rozważyć odpowiednie roszczenia majątkowe, pamiętając, że nie każde uprawnienie przysługuje bezpośrednio rodzeństwu, a część roszczeń może należeć do spadku.

Dożywocie a darowizna i zachowek

Darowizna i dożywocie mają odmienny charakter prawny. Przy darowiźnie darczyńca dokonuje bezpłatnego przysporzenia na rzecz obdarowanego. Przy dożywociu przeniesienie własności nieruchomości następuje w zamian za świadczenia nabywcy. Dożywocie jest więc co do zasady umową odpłatną i wzajemną, nawet jeżeli wartość świadczeń nabywcy okaże się później trudna do dokładnego wyliczenia.

Ta różnica ma duże znaczenie dla zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku uwzględnia się, na zasadach przewidzianych w ustawie, określone darowizny i zapisy windykacyjne oraz fundusz założycielski fundacji rodzinnej i mienie związane z jej rozwiązaniem. Nieruchomość przekazana w prawidłowo zawartej umowie dożywocia nie jest automatycznie doliczana do substratu zachowku jak darowizna.

Osoba pominięta w testamencie może natomiast żądać zachowku, jeżeli jest do niego uprawniona na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego. Przy ustalaniu wysokości roszczenia znaczenie ma wartość spadku oraz przysporzenia, które ustawa nakazuje doliczać. Nie oznacza to jednak prawa do zachowku od każdej nieruchomości, która wcześniej należała do rodzica.

Umowa dożywocia ma również charakter losowy. W chwili zawierania aktu notarialnego strony nie wiedzą, jak długo będzie żył dożywotnik ani jak duże okażą się przyszłe koszty utrzymania i opieki. Nie można zatem oceniać odpłatności dożywocia wyłącznie przez późniejsze porównanie wartości nieruchomości z sumą wydatków poniesionych przez nabywcę.

W wyroku z 1 czerwca 2022 r., sygn. akt I NSNc 551/21, Sąd Najwyższy potwierdził odpłatny i wzajemny charakter umowy dożywocia oraz brak podstaw do traktowania prawidłowo zawartego dożywocia jak darowizny na potrzeby art. 993 Kodeksu cywilnego. W rozpatrywanej sprawie Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu drugiej instancji, który niewłaściwie doliczył wartość nieruchomości przekazanej w ramach dożywocia do podstawy obliczenia zachowku.

Orzeczenie nie oznacza, że każda czynność nazwana dożywociem jest całkowicie odporna na kontrolę sądową. Sąd Najwyższy pozostawił możliwość badania szczególnych okoliczności, w tym ewentualnego obejścia ustawy lub naruszenia zasad współżycia społecznego. Nie pozwala to jednak na automatyczne utożsamianie dożywocia z darowizną tylko dlatego, że umowa była korzystna dla nabywcy albo ograniczała majątek pozostający do dziedziczenia.

Czy niewykonywane dożywocie staje się darowizną?

Nie. Sam fakt, że nabywca po zawarciu umowy nie zapewniał należytej opieki, wyżywienia albo innych świadczeń, nie przekształca prawidłowo zawartego dożywocia w darowiznę. Nie powoduje również automatycznie jego nieważności ani powstania po stronie pozostałych dzieci roszczenia o zachowek od wartości przekazanej nieruchomości.

W sprawie I NSNc 551/21 Sąd Najwyższy zaakcentował znaczenie prawnej konstrukcji dożywocia i wskazał, że dla ważności tej umowy nie jest rozstrzygające samo to, czy i w jakim stopniu została później wykonana. Niewykonanie zobowiązania należy odróżnić od wady istniejącej już przy zawieraniu umowy.

Jeżeli więc nabywca początkowo rzeczywiście zobowiązał się do zapewnienia dożywotniego utrzymania, a następnie zaniedbał obowiązki, powstaje przede wszystkim problem odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Późniejsze zachowanie stron może mieć znaczenie dowodowe, ale nie przesądza samo w sobie o tym, jaki charakter prawny miała czynność w dniu podpisania aktu notarialnego.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której już w chwili zawarcia umowy strony zgodnie zakładały, że opisane w akcie świadczenia nie będą rzeczywiście należne, a dożywocie posłuży wyłącznie do ukrycia innej czynności. Wtedy można rozważać pozorność w rozumieniu art. 83 Kodeksu cywilnego, jednak konieczne jest udowodnienie właściwych przesłanek, w tym zgodnego zamiaru stron dotyczącego pozornego charakteru oświadczeń.

W zależności od okoliczności możliwe jest także badanie art. 58 Kodeksu cywilnego, dotyczącego między innymi sprzeczności czynności z ustawą, obejścia ustawy i zasad współżycia społecznego, albo ustalenie, czy strony rzeczywiście dokonały czynności mieszanej, zawierającej element nieodpłatnego przysporzenia (negotium mixtum cum donatione). Każda z tych konstrukcji wymaga odrębnej analizy i nie wynika automatycznie z niewielkiej wartości wykonanych świadczeń.

Przy badaniu ewentualnej pozorności zasadnicze znaczenie mają zamiar stron i okoliczności istniejące przy zawieraniu aktu. Późniejsze zachowanie może pomagać w odtworzeniu tej woli, lecz trzeba odróżnić dowód pierwotnego braku rzeczywistego zobowiązania od zwykłego późniejszego naruszenia obowiązków.

W uchwale z 22 maja 2009 r., sygn. akt III CZP 21/09, Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte wymaganą formą szczególną. Uchwała ta dotyczy określonej konfiguracji pozorności i wymogów formy, a nie zasady, zgodnie z którą każde niewykonywane dożywocie staje się darowizną.

Jakie prawa ma dożywotnik, gdy nabywca nie wykonuje umowy?

Jeżeli nabywca nie wywiązuje się z przyjętych obowiązków, dożywotnik może dochodzić wykonania należnych mu świadczeń. W zależności od okoliczności mogą powstać również roszczenia związane z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania.

Art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, iż nie można wymagać, aby pozostawali nadal ze sobą w bezpośredniej styczności, sąd może na żądanie jednej ze stron zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

W wyjątkowych wypadkach, na podstawie art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego, sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika będącego zbywcą nieruchomości rozwiązać umowę o dożywocie. Sam konflikt rodzinny albo niezadowolenie z poziomu opieki nie oznacza automatycznie, że zachodzą przesłanki rozwiązania umowy.

Dożywotnik może więc korzystać z określonych środków ochrony jeszcze za życia. Nie należy natomiast utożsamiać tych uprawnień z prawem spadkobierców do rozwiązania umowy po jego śmierci. Prawo dożywocia ma charakter osobisty i co do zasady wygasa wraz ze śmiercią uprawnionego.

Odrębnie trzeba oceniać ewentualne istniejące już wierzytelności majątkowe dożywotnika. Ich przejście na spadkobierców zależy od charakteru konkretnego roszczenia oraz zasad dziedziczenia. Nie można zakładać, że każde niewykonane świadczenie z dożywocia tworzy po śmierci uprawnionego samodzielne roszczenie każdego z jego dzieci.

Pogrzeb dożywotnika i rozliczenie kosztów

Jeżeli umowa nie przewidywała innych zasad, obowiązek sprawienia pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym spoczywa na nabywcy nieruchomości. Sformułowanie „własnym kosztem” oznacza, że nabywca powinien zrealizować ten obowiązek z własnych środków, w zakresie wynikającym z umowy i art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli pogrzeb został sfinansowany z pieniędzy zmarłego, warto ustalić, czy były to środki pobrane jeszcze za jego życia za jego zgodą, czy pieniądze należące do spadku po śmierci. W drugim przypadku może powstać pytanie o prawidłowość rozliczeń oraz ewentualny obowiązek zwrotu środków wykorzystanych na pokrycie zobowiązania nabywcy.

Znaczenie mają rachunki z zakładu pogrzebowego, wypłaty z rachunku bankowego, zasiłek pogrzebowy oraz to, kto faktycznie poniósł koszt. Trzeba też odróżnić obowiązek wynikający z umowy dożywocia od ogólnych zasad kwalifikowania kosztów pogrzebu jako długów spadkowych określonych w art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego. Nie powinno dochodzić do podwójnego rozliczenia tego samego wydatku.

Jak praktycznie przygotować sprawę o zachowek lub rozliczenie pieniędzy?

Osoba dochodząca zachowku albo rozważająca podważenie umowy dożywocia powinna najpierw ustalić skład majątku po każdym z rodziców oddzielnie. Potrzebne będą akty zgonu, testamenty, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, akt notarialny dożywocia, wyciągi bankowe, informacje o rachunkach, dokumenty dotyczące pogrzebu i dowody ponoszonych kosztów opieki.

Przydatne mogą być również potwierdzenia przelewów, faktury, dokumentacja medyczna, korespondencja i zeznania świadków. Jeżeli problem dotyczy pozorności lub innej wadliwości umowy, należy szczególnie poszukiwać dowodów dotyczących okoliczności zawarcia aktu, wcześniejszych ustaleń rodzinnych i rzeczywistego zamiaru stron.

Następnie trzeba rozdzielić roszczenia. Zachowek dotyczy odpowiedniego udziału w wartości spadku i przysporzeń uwzględnianych przez ustawę. Roszczenia dotyczące niewykonywania dożywocia, bezpodstawnego wzbogacenia albo zwrotu nienależnie pobranych pieniędzy wymagają odrębnej podstawy faktycznej i prawnej. Nie każde z tych roszczeń będzie przysługiwało spadkobiercy, a część praw dożywotnika ma charakter osobisty i wygasa z jego śmiercią.

Warto również sprawdzić terminy przedawnienia. Co do zasady roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. W innych konfiguracjach, między innymi przy roszczeniach kierowanych przeciwko osobom, które otrzymały określone przysporzenia podlegające ustawowym zasadom odpowiedzialności za zachowek, początek biegu terminu może wynikać z odmiennych reguł art. 1007 Kodeksu cywilnego. Roszczenia dotyczące rozliczeń pieniężnych należy oceniać odrębnie.

W sprawie pani Anety najważniejsze byłoby więc ustalenie, jakie środki rodziców pozostały w dniu ich śmierci, czy brat rozliczył je jako spadkobierca, czy pogrzeby rzeczywiście opłacono z majątku rodziców oraz jakie obowiązki przyjął w umowie dożywocia.

Informacje o wykonywaniu opieki mogą być potrzebne do oceny roszczeń z umowy, ale nie powinny prowadzić do uproszczonego wniosku, że brak opieki oznacza darowiznę. Dopiero po przeanalizowaniu dokumentów i właściwych podstaw prawnych można zdecydować, czy zasadne jest żądanie zachowku, rozliczenia określonych pieniędzy lub wyjątkowo powództwo dotyczące ważności bądź charakteru czynności.

FAQ

Czy brak opieki pozwala spadkobiercom doliczyć dom do zachowku?

Nie sam przez się. Nawet poważne zaniedbywanie obowiązków po podpisaniu aktu nie powoduje automatycznie przekształcenia dożywocia w darowiznę. Aby kwestionować charakter umowy, trzeba wykazać konkretną podstawę prawną i jej przesłanki, na przykład pozorność istniejącą przy zawieraniu umowy. Sam brak opieki może natomiast mieć znaczenie przy ocenie odpowiedzialności nabywcy za niewykonanie zobowiązania.

Czy emerytura zmarłego zawsze wchodzi do spadku?

Do spadku zasadniczo wchodzą pieniądze należące do zmarłego i istniejące w chwili śmierci, na przykład oszczędności na rachunku. Świadczenie należne, ale niewypłacone przed śmiercią, może być rozliczane według szczególnych zasad jako niezrealizowane świadczenie. Trzeba też ustalić, komu należały środki zgromadzone na wspólnych rachunkach i czy nie występują inne szczególne podstawy ich wypłaty.

Czy od nieruchomości przekazanej w dożywociu należy się zachowek?

Co do zasady wartości takiej nieruchomości nie dolicza się do substratu zachowku na zasadach dotyczących darowizn, ponieważ dożywocie jest umową odpłatną. Wyjątkowo można badać rzeczywistą treść czynności, jej ewentualną pozorność lub inne wady prawne. Sam fakt przekazania nieruchomości jednemu dziecku nie wystarcza do uznania umowy za darowiznę.

Czy nabywca nieruchomości może korzystać z emerytury dożywotnika?

Może korzystać z tych pieniędzy za zgodą dożywotnika i zgodnie z zakresem udzielonego upoważnienia lub przyjętymi zasadami wspólnego gospodarstwa. Sama umowa dożywocia nie przenosi na nabywcę własności emerytury. Pobieranie lub wydawanie pieniędzy bez uprawnienia może rodzić odpowiedzialność prawną.

Czy po śmierci rodziców można podważyć umowę dożywocia?

Można rozważyć powództwo dotyczące nieważności lub pozorności czynności, jeżeli istnieje odpowiednia podstawa prawna, interes prawny albo właściwe roszczenie oraz dowody. Nie jest jednak wystarczającą podstawą sam brak świadczeń po zawarciu umowy. Spadkobiercy nie przejmują też automatycznie osobistych uprawnień dożywotnika, takich jak żądanie rozwiązania umowy na podstawie art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego.

Kto powinien zapłacić za pogrzeb dożywotnika?

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, obowiązek sprawienia pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym obciąża nabywcę nieruchomości. W razie sporu trzeba przeanalizować akt notarialny, rachunki, zasiłek pogrzebowy oraz źródło środków wykorzystanych na pokrycie kosztów.