Dożywocie a pobyt w szpitalu lub zakładzie opiekuńczym

Czy pobyt poza nieruchomością powoduje wygaśnięcie dożywocia?

Nie. Dożywocie jest stosunkiem prawnym powstającym w związku z przeniesieniem własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie umówiły się inaczej, nabywca powinien przyjąć dożywotnika jako domownika, zapewniać mu m.in. wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło i opał, odpowiednią pomoc oraz pielęgnowanie w chorobie, a po śmierci sprawić pogrzeb odpowiadający miejscowym zwyczajom.

Umowa może jednak określać obowiązki inaczej. Może przewidywać służebność mieszkania, określone świadczenia pieniężne, pokrywanie konkretnych wydatków albo szczegółowy zakres opieki. Dlatego w pierwszej kolejności trzeba przeczytać cały akt notarialny, a nie opierać się wyłącznie na ogólnym ustawowym modelu dożywocia.

Pobyt w szpitalu czy placówce całodobowej nie oznacza także, że dożywotnik zrzekł się swoich praw. Nie ma przepisu, zgodnie z którym po określonej liczbie dni lub miesięcy nieobecności w nieruchomości dożywocie wygasa. Jeżeli w ramach dożywocia ustanowiono dodatkowo służebność mieszkania, sam fakt czasowego niewykonywania tej służebności również nie oznacza automatycznego zrzeczenia się prawa.

Dożywotnik w szpitalu – które obowiązki nadal trzeba wykonywać?

W czasie hospitalizacji część potrzeb dożywotnika jest zaspokajana przez podmiot leczniczy. Szpital zapewnia miejsce pobytu, wyżywienie i świadczenia medyczne w zakresie wynikającym z zasad leczenia. Nie oznacza to jednak automatycznego ustania wszystkich obowiązków osoby zobowiązanej z umowy dożywocia.

Trzeba rozdzielić świadczenia, których wykonywanie czasowo straciło praktyczne znaczenie, od tych, które nadal są potrzebne. Nabywca nieruchomości może być zobowiązany przykładowo do dostarczenia ubrania i rzeczy osobistych, pomocy w załatwianiu spraw, zapewnienia środków potrzebnych po wypisie, zorganizowania powrotu do domu czy przygotowania mieszkania do dalszej opieki. Jeżeli akt notarialny przewiduje także określone świadczenia pieniężne niezależne od miejsca pobytu dożywotnika, sama hospitalizacja co do zasady ich nie usuwa.

Nie można natomiast przyjmować mechanicznie, że za każdy dzień pobytu w szpitalu dożywotnikowi należy się pieniężny ekwiwalent wyżywienia, mieszkania i opieki niewykonywanych w naturze. Kodeks cywilny nie przewiduje takiego automatycznego przeliczenia. Ocena zależy od treści umowy, rodzaju świadczenia, przyczyny pobytu poza domem oraz tego, jakie potrzeby dożywotnika rzeczywiście pozostają niezaspokojone.

Szczególne znaczenie ma obowiązek pomocy i pielęgnowania w chorobie. Hospitalizacja nie powinna być traktowana jako sposób na całkowite wycofanie się przez zobowiązanego z zainteresowania sytuacją dożywotnika, zwłaszcza gdy akt notarialny nakłada szeroki obowiązek osobistej opieki.

DPS, ZOL i prywatny zakład opiekuńczy – kto ponosi koszty pobytu?

Określenie „zakład opiekuńczy” może oznaczać placówki działające na zupełnie różnych zasadach. Zanim strony zaczną rozliczać koszty z tytułu dożywocia, trzeba ustalić, gdzie faktycznie przebywa dożywotnik i na jakiej podstawie naliczana jest odpłatność.

Rodzaj pobytu	Podstawowa zasada odpłatności
Dom pomocy społecznej (DPS)	Obowiązuje ustawowa kolejność osób ponoszących opłatę: mieszkaniec, następnie na zasadach ustawowych małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a następnie właściwa gmina.
Zakład opiekuńczo-leczniczy lub pielęgnacyjno-opiekuńczy	Świadczeniobiorca ponosi koszty wyżywienia i zakwaterowania według zasad określonych w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
Prywatny dom lub zakład opieki	Odpłatność wynika przede wszystkim z umowy zawartej z placówką i trzeba ustalić, kto jest jej stroną oraz kto zobowiązał się do płacenia.

Opłata za DPS a umowa dożywocia

W przypadku domu pomocy społecznej art. 61 ustawy o pomocy społecznej wskazuje osoby zobowiązane do wnoszenia opłat. Mieszkaniec ponosi opłatę nie większą niż 70% swojego dochodu. W dalszej kolejności obowiązek może obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi, na warunkach określonych w ustawie, a następnie gminę, z której osoba została skierowana do DPS.

Wśród tych kategorii nie wymieniono odrębnie „nabywcy nieruchomości na podstawie umowy dożywocia”. Jeżeli więc nabywca nie jest jednocześnie np. małżonkiem, dzieckiem, wnukiem albo rodzicem dożywotnika, sam fakt otrzymania nieruchomości w zamian za dożywocie nie czyni go automatycznie ustawowym płatnikiem opłaty za DPS na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Nie kończy to jednak analizy. Osobno trzeba ocenić cywilnoprawne obowiązki wynikające z aktu notarialnego. Jeżeli nabywca zobowiązał się zapewniać pełne utrzymanie, finansować opiekę albo pokrywać określone wydatki dożywotnika, może powstać spór o to, czy i w jakim zakresie powinien uczestniczyć w kosztach placówki. Więcej szczegółów dotyczących takiej sytuacji omawia materiał o umowie dożywocia a DPS.

Pobyt w ZOL lub zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym

W zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym działającym w systemie świadczeń finansowanych ze środków publicznych pacjent ponosi koszty wyżywienia i zakwaterowania. Zgodnie z art. 18 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych miesięczna opłata dla dorosłego świadczeniobiorcy odpowiada 250% najniższej emerytury, przy czym nie może przekroczyć 70% jego miesięcznego dochodu w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej.

Także tutaj trzeba odróżnić zasady naliczania opłaty przez placówkę od wzajemnych rozliczeń stron umowy dożywocia. To, że placówka pobiera należność od dożywotnika, nie przesądza jeszcze, czy według aktu notarialnego całość ekonomicznego ciężaru ma ostatecznie pozostać po jego stronie.

Prywatny dom opieki

W prywatnej placówce podstawowe znaczenie ma umowa o świadczenie usług. Może ją zawrzeć sam dożywotnik, osoba zobowiązana z dożywocia albo inny członek rodziny. Przed żądaniem zwrotu kosztów należy sprawdzić wysokość i zakres opłaty, osobę wskazaną jako płatnik oraz postanowienia aktu notarialnego dotyczące utrzymania i opieki.

Długotrwały pobyt w placówce a zmiana wykonywania dożywocia

Jeżeli pobyt poza nieruchomością ma charakter przejściowy, często wystarcza praktyczne uzgodnienie, jak przez ten czas będą wykonywane obowiązki. Strony mogą ustalić np. dostarczanie rzeczy osobistych, ponoszenie określonych wydatków, opiekę podczas przepustek i sposób przygotowania powrotu do domu.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy dożywotnik ze względu na stan zdrowia prawdopodobnie nie wróci już do nieruchomości. Nie oznacza to automatycznie wygaśnięcia prawa. Może natomiast uzasadniać uporządkowanie sposobu dalszego wykonywania świadczeń, aby wiadomo było, które obowiązki pozostają aktualne i kto ponosi konkretne koszty.

Jeżeli strony pozostają w dobrych relacjach, mogą próbować uzgodnić nowy sposób wykonywania obowiązków. Trzeba jednak odróżniać bieżące, praktyczne uzgodnienie od trwałej zmiany praw wynikających z aktu notarialnego. Przy zmianach dotyczących treści prawa dożywocia i obciążenia nieruchomości należy zadbać o właściwą formę prawną i zgodność dokumentów z księgą wieczystą.

Samo przeniesienie dożywotnika do placówki nie powoduje również automatycznego „oczyszczenia” nieruchomości. Jeżeli prawo dożywocia zostało ujawnione w księdze wieczystej, wyjazd uprawnionego nie jest sam w sobie podstawą jego wykreślenia. Kwestie związane ze zwolnieniem nieruchomości z dożywocia wymagają odrębnej podstawy prawnej i odpowiednich dokumentów.

Konflikt stron – kiedy możliwa jest zamiana dożywocia na rentę?

Długotrwały pobyt w zakładzie opiekuńczym może ujawnić spór, którego strony wcześniej nie przewidywały. Dożywotnik może twierdzić, że nabywca przestał wykonywać obowiązki, natomiast właściciel nieruchomości może uważać, że wszystkie potrzeby zaspokaja placówka i nie ma już czego świadczyć.

Jeżeli między dożywotnikiem a zobowiązanym wytworzyły się takie stosunki, że nie można wymagać od nich pozostawania nadal w bezpośredniej styczności, art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala sądowi, na żądanie jednej ze stron, zamienić wszystkie albo niektóre uprawnienia objęte dożywociem na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Nie jest konieczne, aby zamianie uległo całe dożywocie – możliwe jest objęcie nią tylko części świadczeń.

Przesłanką takiej zamiany jest charakter relacji stron, a nie sama hospitalizacja czy pobyt w DPS. Jeżeli strony chcą rozważyć rozwiązanie pieniężne zamiast osobistego wykonywania części świadczeń, znaczenie ma mechanizm opisany szerzej w materiale dotyczącym zamiany dożywocia na rentę.

W wyjątkowych przypadkach art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego dopuszcza rozwiązanie umowy przez sąd. Jest to jednak rozwiązanie dalej idące niż zamiana świadczeń na rentę. Sąd Najwyższy wskazywał, że sama okoliczność zgodnego z wolą dożywotnika pobytu w domu pomocy społecznej i ponoszenia przez niego kosztów tego pobytu nie stanowi dostatecznej podstawy do rozwiązania umowy dożywocia. Z drugiej strony długotrwałe i zamierzone niewykonywanie obowiązków wobec osoby wymagającej pomocy może mieć znaczenie przy ocenie konkretnego sporu.

Czy pobyt w placówce zmienia własność nieruchomości lub prawa rodziny?

Nie. Nieruchomość przekazana w umowie dożywocia pozostaje własnością nabywcy także wtedy, gdy dożywotnik przez wiele miesięcy albo na stałe przebywa poza nią. Dożywotnik nie odzyskuje automatycznie własności z powodu choroby, hospitalizacji czy przeprowadzki do DPS.

Analogicznie pobyt w zakładzie opiekuńczym nie powoduje, że nieruchomość zaczyna należeć do spadku po dożywotniku. Rodzeństwo, dzieci ani inni krewni nie uzyskują z tego powodu udziału w nieruchomości. Mogą natomiast istnieć inne, odrębne roszczenia przewidziane prawem, zależne od konkretnego stanu faktycznego. Zagadnienie to szerzej wyjaśnia artykuł o umowie dożywocia a roszczeniach rodzeństwa.

Co zrobić, gdy powstał spór o opiekę lub koszty pobytu?

Największym błędem jest rozliczanie dożywocia wyłącznie na podstawie ustnych ustaleń i przekonania jednej ze stron o tym, co „powinno” wynikać z umowy. Przy pobycie w placówce trzeba zestawić treść aktu notarialnego z rzeczywistymi świadczeniami i kosztami.

Kodeks cywilny nie przewiduje terminu, po którego upływie pobyt w szpitalu czy placówce sam powodowałby utratę prawa dożywocia. Nie warto jednak zwlekać z rozliczeniem zaległych świadczeń lub wydatków. Jeżeli spór dotyczy roszczeń majątkowych za określone okresy, kwestia przedawnienia powinna być oceniana według rodzaju konkretnego roszczenia.

Najczęstsze pytania

Czy po kilku miesiącach pobytu w szpitalu dożywocie wygasa?

Nie. Przepisy nie przewidują okresu nieobecności, po którym dożywocie automatycznie wygasa. Znaczenie ma natomiast to, jak podczas pobytu poza domem mają być wykonywane konkretne obowiązki wynikające z umowy.

Czy właściciel nieruchomości musi płacić całą opłatę za DPS?

Nie można tego stwierdzić wyłącznie na podstawie faktu zawarcia umowy dożywocia. Ustawa o pomocy społecznej określa własną kolejność osób zobowiązanych do odpłatności za DPS. Osobno trzeba zbadać, czy z aktu notarialnego wynika cywilnoprawny obowiązek ponoszenia określonych kosztów utrzymania dożywotnika.

Czy dożywotnik może zachować prawo do mieszkania, jeżeli na stałe trafił do placówki?

Tak, sam pobyt w placówce nie powoduje automatycznego wygaśnięcia prawa. Jeżeli do treści dożywocia włączono służebność mieszkania, jej dalszy los trzeba oceniać na podstawie umowy i przepisów. Niewykonywanie prawa przez pewien czas nie jest równoznaczne ze zrzeczeniem się go.

Czy nabywca może żądać rozwiązania dożywocia dlatego, że dożywotnik mieszka w DPS?

Sam pobyt w DPS nie jest wystarczającą przesłanką. Rozwiązanie umowy na podstawie art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego jest dopuszczalne w wypadkach wyjątkowych i wymaga oceny całokształtu relacji stron. Sąd Najwyższy wskazywał, że zgodny z wolą dożywotnika pobyt w DPS na jego koszt sam w sobie nie uzasadnia rozwiązania umowy.

Czy można zamiast osobistej opieki płacić dożywotnikowi określoną kwotę?

Nie należy jednostronnie zastępować świadczeń wynikających z umowy dowolnie ustaloną kwotą. Strony mogą uregulować sposób wykonywania świadczeń w drodze porozumienia, natomiast przy konflikcie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje sądową zamianę wszystkich albo części uprawnień na dożywotnią rentę, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 908–916, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795.
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 60–61, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 639 z późniejszymi zmianami.
• Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w szczególności art. 18.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., III CSK 359/07 – dotyczący charakteru świadczeń z dożywocia i przesłanek zamiany na rentę.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., I CK 296/04 – dotyczący znaczenia pobytu dożywotnika w domu pomocy społecznej dla żądania rozwiązania umowy.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., IV CSK 277/17 – dotyczący przesłanek rozwiązania umowy dożywocia i znaczenia niewykonywania obowiązków wobec dożywotnika.