Skrzynka telekomunikacyjna na działce

Jaki operator i jakie urządzenie znajduje się na działce?

Skrzynka telekomunikacyjna, szafka kablowa, studnia, słup albo fragment linii mogą stanowić elementy infrastruktury wykorzystywanej do świadczenia usług telekomunikacyjnych. Dla właściciela działki najważniejsze jest ustalenie, kto odpowiada za urządzenie, jaką pełni ono funkcję i na jakiej podstawie prawnej znajduje się na nieruchomości.

Nie każda skrzynka ma jednak taki sam status. Jedno urządzenie może służyć doprowadzeniu sieci do konkretnego budynku, inne obsługuje kilka nieruchomości, a jeszcze inne stanowi element sieci przebiegającej przez działkę, niezwiązanej bezpośrednio z jej zabudową. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie dla wyboru właściwych przepisów.

Sama informacja, że poprzedni właściciel wyraził zgodę na posadowienie urządzenia, nie zamyka sprawy. Trzeba sprawdzić, czy była to jedynie zgoda faktyczna lub umowa obligacyjna, czy też ustanowiono służebność, wydano decyzję administracyjną albo powstało inne skuteczne uprawnienie. Znaczenie może mieć również szczególne ustawowe prawo dostępu.

Właściciel powinien ustalić przede wszystkim:

• nazwę właściciela urządzenia oraz operatora odpowiedzialnego za jego eksploatację, ponieważ nie zawsze jest to ten sam podmiot,
• rodzaj urządzenia, jego przeznaczenie i nieruchomości obsługiwane przez sieć,
• datę wybudowania i ewentualnych późniejszych przebudów,
• przebieg kabli oraz powierzchnię potrzebną do obsługi urządzenia,
• istnienie umów, zgód poprzednich właścicieli, decyzji administracyjnych, map i protokołów odbioru,
• czy urządzenie zostało ujawnione w dokumentacji nieruchomości przy jej zakupie.

Pomocne mogą być dokumenty geodezyjne, mapa zasadnicza, dokumentacja projektowa oraz informacje uzyskane od operatora. Brak urządzenia na mapie albo brak wpisu w księdze wieczystej nie przesądzają jeszcze o nielegalności jego posadowienia.

Art. 30 czy art. 33 megaustawy – jakie prawa ma operator?

Przed oceną możliwości ustanowienia służebności przesyłu należy zbadać ustawę z 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych. Jej art. 30 i 33 przewidują szczególne zasady korzystania z cudzych nieruchomości przez podmioty związane z infrastrukturą telekomunikacyjną.

Przepisy te nie są zamienne. O zastosowaniu odpowiedniego artykułu decydują ustawowe przesłanki konkretnego dostępu, a nie sama nazwa urządzenia.

Art. 30 – dostęp związany z doprowadzeniem sieci do budynku

Art. 30 ust. 1 megaustawy reguluje między innymi dostęp przedsiębiorcy telekomunikacyjnego do nieruchomości w celu doprowadzenia szybkiej sieci telekomunikacyjnej wraz z powiązanymi zasobami do punktu styku, wykonania sieci dalej niż do tego punktu przy spełnieniu określonych warunków oraz korzystania z sieci i jej utrzymywania w zakresie przewidzianym ustawą.

Art. 30 ust. 3 obejmuje natomiast dostęp do wewnątrzbudynkowej infrastruktury technicznej, gdy jej powielenie byłoby ekonomicznie nieefektywne lub technicznie niewykonalne.

Dostęp określony w art. 30 ust. 1 i 3 jest co do zasady nieodpłatny. Wyjątek dotyczy dostępu z ust. 3 do wewnątrzbudynkowej infrastruktury technicznej będącej własnością podmiotu, którego przeważającym przedmiotem działalności jest działalność telekomunikacyjna.

Nieodpłatność samego dostępu nie oznacza, że właściciel musi ponosić wszystkie związane z nim wydatki. Ustawa określa obowiązki przedsiębiorcy dotyczące kosztów udostępnienia nieruchomości, przywrócenia stanu pierwotnego oraz utrzymania infrastruktury.

Art. 30 ust. 5g wyraźnie stanowi, że właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości nie może uzależniać dostępu z ust. 1 od ustanowienia za wynagrodzeniem służebności przesyłu, jeżeli zachodzą przesłanki zapewnienia takiego dostępu.

Oznacza to, że właściciel nie może automatycznie żądać odpłatnej służebności tylko dlatego, że operator zamierza doprowadzić sieć do budynku. Trzeba jednak rzeczywiście wykazać, że konkretny dostęp spełnia warunki art. 30.

Art. 33 – umieszczenie i eksploatacja elementów sieci

Art. 33 megaustawy dotyczy przypadków innych niż określone w art. 30 ust. 1. Przewiduje obowiązek zapewnienia uprawnionym podmiotom dostępu do nieruchomości, w tym budynku, umożliwiającego umieszczenie elementów sieci telekomunikacyjnej i powiązanych zasobów oraz ich eksploatację i konserwację.

Obowiązek ten istnieje pod warunkiem, że dostęp nie uniemożliwia racjonalnego korzystania z nieruchomości, w szczególności nie prowadzi do istotnego zmniejszenia jej wartości.

Dostęp na podstawie art. 33 ust. 1 jest zasadniczo odpłatny. Wyjątkiem jest odmienne uzgodnienie stron oraz szczególny przypadek określonych ustawowo punktów dostępu bezprzewodowego o bliskim zasięgu na obszarze kolejowym.

Jeżeli operator wystąpi z wnioskiem o zawarcie umowy o dostęp na podstawie art. 33, ustawowy termin jej zawarcia wynosi 30 dni. Umowa powinna określać zakres korzystania z nieruchomości, lokalizację urządzeń, zasady dostępu eksploatacyjnego i rozliczenia stron. Stanowi również podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Jeżeli umowa nie zostanie zawarta w ustawowym terminie, art. 33 ust. 7 nakazuje odpowiednie stosowanie art. 124 i 124a ustawy o gospodarce nieruchomościami. Oznacza to szczególną drogę administracyjną, a nie automatyczne skierowanie sprawy do sądu o ustanowienie służebności przesyłu. W sprawach objętych tym trybem właściwym organem jest co do zasady starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej.

Przedsiębiorca nie może jednak powołać się na art. 33 w oderwaniu od jego warunków, w szczególności ograniczeń dotyczących racjonalnego korzystania z nieruchomości.

Ostateczna kwalifikacja zależy od funkcji urządzenia, przebiegu sieci i dokumentacji technicznej. Sama okoliczność, że szafka stoi przy budynku albo przy granicy działki, nie rozstrzyga, który przepis ma zastosowanie.

Kiedy ma znaczenie służebność przesyłu?

Jeżeli szczególny reżim dostępu telekomunikacyjnego nie rozstrzyga sytuacji albo operator powołuje się na istniejące prawo rzeczowe, trzeba zbadać przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące służebności przesyłu.

Art. 305¹–305⁴ Kodeksu cywilnego pozwalają ustanowić na rzecz przedsiębiorcy służebność określającą zakres korzystania z nieruchomości w związku z urządzeniami, o których mowa w art. 49 § 1 K.c.

Służebność przesyłu może określać, z jakiej części działki przedsiębiorca korzysta, gdzie przebiegają urządzenia, jakie ma uprawnienia do wykonywania prac i jakie ograniczenia dotyczą właściciela.

Nie oznacza ona przeniesienia własności pasa gruntu na operatora. Właściciel zachowuje prawo własności, ale musi respektować zakres prawidłowo ustanowionego obciążenia.

Do ustanowienia służebności może dojść na podstawie umowy lub orzeczenia sądu. Przy ustanawianiu ograniczonego prawa rzeczowego w drodze umowy oświadczenie właściciela nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego. Wpis służebności przesyłu do księgi wieczystej ma zasadniczo charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny.

Jeżeli spełnione są przesłanki z art. 305² K.c., właściciel lub przedsiębiorca mogą wystąpić o ustanowienie odpowiedniej służebności za odpowiednim wynagrodzeniem. Należy jednak wcześniej zweryfikować, czy w konkretnym przypadku pierwszeństwa nie mają szczególne przepisy telekomunikacyjne.

Przy ocenie treści umowy pomocne może być omówienie służebności przesyłu, w tym zakresu korzystania z nieruchomości, wynagrodzenia i ujawnienia prawa w księdze wieczystej.

Zasiedzenie służebności po wyroku TK P 10/16

Operatorzy starszych sieci telekomunikacyjnych często powołują się na wieloletnie korzystanie z nieruchomości. Sam fakt, że skrzynka stoi na działce od kilkudziesięciu lat, nie oznacza jednak automatycznego powstania służebności.

Zasiedzenie służebności przesyłu od 3 sierpnia 2008 r.

Instytucja służebności przesyłu została wprowadzona do Kodeksu cywilnego 3 sierpnia 2008 r. Do jej zasiedzenia stosuje się odpowiednio regulacje dotyczące zasiedzenia służebności gruntowych, w tym art. 292 K.c. oraz właściwe przepisy o zasiedzeniu.

Zasadnicze terminy wynoszą 20 lat przy dobrej wierze i 30 lat przy złej wierze. Ocena dobrej lub złej wiary oraz początku biegu terminu wymaga jednak analizy konkretnego stanu faktycznego i charakteru posiadania.

Znaczenie mają przede wszystkim trwałość i widoczność urządzenia, faktyczny zakres wykonywania uprawnienia, ciągłość posiadania i dokumenty potwierdzające sytuację prawną przedsiębiorcy.

Historyczna służebność sprzed 3 sierpnia 2008 r.

Przed wprowadzeniem służebności przesyłu orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszczało zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią późniejszej służebności przesyłu. Konstrukcja ta pozwalała przedsiębiorcom powoływać się również na posiadanie sprzed 3 sierpnia 2008 r.

Historyczne stanowisko znalazło odzwierciedlenie między innymi w uchwale Sądu Najwyższego z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13.

Ocena tej linii orzeczniczej wymaga obecnie uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16.

Trybunał zakwestionował wykładnię art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 K.c. dopuszczającą nabycie przed wprowadzeniem służebności przesyłu, przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w sytuacjach opisanych w sentencji wyroku, dotyczących braku wskazanych decyzji administracyjnych.

Wyrok został opublikowany w Orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, zbiór urzędowy A/2026, poz. 1. Na dzień aktualizacji artykułu nie został jednak ogłoszony w Dzienniku Ustaw. Powoduje to istotne spory dotyczące jego formalnych skutków prawnych, w tym skutków dla prawomocnie zakończonych postępowań.

Nie można zatem przyjmować ani tego, że P 10/16 automatycznie unieważnił wszystkie dawne zasiedzenia, ani tego, że wcześniejsza linia orzecznicza pozostaje bezsporna. W konkretnej sprawie trzeba przeanalizować sentencję wyroku TK, charakter powoływanego prawa, daty posiadania, ewentualne decyzje administracyjne oraz stan postępowania.

Inną sytuacją jest powoływanie się na służebność przesyłu nabytą po wprowadzeniu tej instytucji, a inną na historyczną służebność gruntową odpowiadającą jej treścią. Nie należy również utożsamiać zasiedzenia z korzystaniem opartym na decyzji administracyjnej, umowie lub szczególnym ustawowym prawie dostępu.

Znaczenie poprzedników prawnych operatora

W sprawach starszych urządzeń często pojawia się argument, że sieć należała wcześniej do przedsiębiorstwa państwowego, a następnie do spółek powstałych w wyniku przekształceń.

Możliwość doliczenia okresów posiadania poprzedników prawnych nie oznacza automatycznego nabycia służebności. Trzeba zbadać następstwo prawne, przeniesienie posiadania, charakter korzystania z urządzeń oraz szczególne okoliczności dotyczące dawnej własności państwowej.

Operator powinien przedstawić dowody odnoszące się do konkretnego urządzenia i nieruchomości, a nie tylko ogólne informacje o historii przedsiębiorstwa.

Decyzja administracyjna albo dawne wywłaszczenie

Poza służebnością i zasiedzeniem operator może powoływać się na decyzję administracyjną ograniczającą sposób korzystania z nieruchomości. Takie decyzje mogły być wydawane na podstawie dawnych przepisów wywłaszczeniowych albo przepisów o gospodarce nieruchomościami.

W szczególności znaczenie mogą mieć historyczne decyzje wydane na podstawie art. 35 ustawy z 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, art. 70 ustawy z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Jeżeli decyzja jest skuteczna i obejmuje urządzenie oraz konkretną nieruchomość, może zapewniać operatorowi uprawnienie do korzystania z gruntu niezależnie od klasycznej służebności przesyłu.

Nie każda wzmianka o dawnej inwestycji jest jednak wystarczająca. Należy sprawdzić treść decyzji, jej ostateczność, zakres ograniczenia, oznaczenie nieruchomości oraz dokumenty potwierdzające uprawnienia obecnego operatora.

Trzeba również odróżnić decyzję historyczną od decyzji wydawanej w szczególnym trybie przewidzianym obecnie przez art. 33 megaustawy w związku z ustawą o gospodarce nieruchomościami.

Usunięcie lub przeniesienie skrzynki na granicę działki

Możliwość żądania usunięcia albo przesunięcia skrzynki zależy od podstawy prawnej korzystania z nieruchomości, zakresu tego uprawnienia i technicznych możliwości wykonania prac.

Jeżeli operator nie ma skutecznego tytułu prawnego, właściciel może powołać się na art. 222 Kodeksu cywilnego, w szczególności na roszczenie negatoryjne o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zaniechanie naruszeń.

Nie oznacza to jednak, że każde żądanie likwidacji urządzenia zostanie uwzględnione. Trzeba ustalić między innymi, czy operator dysponuje szczególnym prawem dostępu, czy możliwe jest techniczne przeniesienie skrzynki i czy żądany sposób ochrony własności jest odpowiedni do okoliczności.

Gdy przedsiębiorca ma skuteczny tytuł prawny, samo niezadowolenie właściciela z lokalizacji urządzenia nie powoduje wygaśnięcia tego uprawnienia. Zmiana położenia może wymagać porozumienia stron, a w określonych sytuacjach zastosowania właściwych przepisów dotyczących zmiany istniejącego prawa.

Kto ponosi koszty przeniesienia?

Nie ma jednej reguły, zgodnie z którą za przesunięcie każdej skrzynki płaci operator albo właściciel nieruchomości.

• Jeżeli urządzenie narusza własność bez skutecznej podstawy prawnej, właściciel może dochodzić przywrócenia stanu zgodnego z prawem, w tym usunięcia naruszenia na koszt zobowiązanego, zależnie od treści roszczenia i rozstrzygnięcia.
• Jeżeli urządzenie znajduje się legalnie, a właściciel chce zmienić jego lokalizację z powodu własnej inwestycji, koszty mogą zostać przypisane właścicielowi albo podzielone zgodnie z właściwymi przepisami i porozumieniem.
• Jeżeli zastosowanie ma art. 30 megaustawy, należy uwzględnić ustawowy podział kosztów związanych z zapewnieniem dostępu i przywróceniem stanu pierwotnego.
• Jeżeli podstawą jest umowa, służebność albo decyzja administracyjna, trzeba sprawdzić jej treść oraz przepisy regulujące konkretny rodzaj korzystania.

Przed rozpoczęciem sporu warto uzyskać od operatora pisemną informację, czy skrzynkę można przesunąć, jaki byłby nowy przebieg kabli, jakie prace są konieczne i ile wyniesie ich koszt.

Nie należy samodzielnie odłączać, demontować ani przestawiać czynnej skrzynki. Może to spowodować uszkodzenie sieci, przerwę w świadczeniu usług i odpowiedzialność odszkodowawczą. Prace powinny zostać uzgodnione z uprawnionym operatorem i wykonane przez odpowiednie osoby.

Wynagrodzenie za skrzynkę telekomunikacyjną na działce

Prawo do wynagrodzenia zależy przede wszystkim od właściwej podstawy korzystania z nieruchomości.

Jeżeli dostęp jest objęty art. 30 ust. 1 megaustawy, co do zasady nie przysługuje wynagrodzenie za sam dostęp, a właściciel nie może uzależniać go od odpłatnej służebności przesyłu.

Jeżeli chodzi o dostęp z art. 33, zasadą jest odpłatność, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie lub wynikającymi z uzgodnień stron.

Jeśli przedsiębiorca korzysta z działki bez skutecznego tytułu prawnego, właściciel może rozważyć roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Podstawą mogą być art. 224 i 225 Kodeksu cywilnego, stosowane odpowiednio do ustalonego stanu faktycznego, z uwzględnieniem charakteru korzystania i dobrej lub złej wiary.

W takim przypadku znaczenie mają również zasady opisane w materiale dotyczącym bezumownego korzystania z gruntu.

Nie można natomiast zakładać, że każde korzystanie z cudzej działki bez ustanowionej służebności przesyłu jest automatycznie bezumowne i odpłatne. Operator może bowiem dysponować uprawnieniem wynikającym wprost z ustawy, z decyzji administracyjnej albo z innego skutecznego tytułu.

Jak ustala się wysokość wynagrodzenia?

Wysokość należności zależy od rodzaju roszczenia i rzeczywistego zakresu ingerencji w nieruchomość. Przy wycenie znaczenie mogą mieć:

• powierzchnia bezpośrednio zajęta przez urządzenie,
• zakres pasa potrzebnego do obsługi i konserwacji sieci,
• przeznaczenie nieruchomości i możliwy sposób jej zagospodarowania,
• ograniczenia zabudowy i dostępności gruntu,
• rynkowa wartość korzystania z podobnych nieruchomości,
• ewentualny wpływ infrastruktury na wartość działki,
• czas i zakres faktycznego korzystania.

Nie należy przyjmować arbitralnej stawki za metr kwadratowy ani automatycznie utożsamiać jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności z wynagrodzeniem za korzystanie z nieruchomości w przeszłości. Są to odrębne podstawy rozliczeń.

Za ile lat wstecz można żądać zapłaty?

Roszczenia pieniężne trzeba ocenić z uwzględnieniem przedawnienia. Nie można automatycznie zakładać, że zawsze przysługuje wynagrodzenie za 10 lat wstecz.

W Kodeksie cywilnym zasadniczy termin przedawnienia wielu roszczeń majątkowych wynosi obecnie 6 lat, a roszczeń o świadczenia okresowe i związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Znaczenie mają jednak kwalifikacja konkretnego roszczenia, przepisy przejściowe, początek biegu przedawnienia i zdarzenia wpływające na jego bieg.

Należy również ustalić, kto był właścicielem nieruchomości w okresie objętym żądaniem. Nabycie działki nie oznacza samo przez się nabycia wszystkich roszczeń pieniężnych przysługujących wcześniej poprzedniemu właścicielowi.

Jak przygotować pismo do operatora?

Pierwszym krokiem powinno być pisemne wystąpienie do przedsiębiorcy odpowiedzialnego za urządzenie. Nie warto ograniczać się do rozmowy telefonicznej ani nieformalnej prośby o usunięcie skrzynki.

Pismo powinno zawierać oznaczenie nieruchomości, opis lokalizacji urządzenia i jasno sformułowane żądania.

W szczególności można zażądać:

• wskazania właściciela urządzenia i podmiotu odpowiedzialnego za jego utrzymanie,
• wyjaśnienia funkcji skrzynki i przebiegu obsługiwanej sieci,
• wskazania, czy operator powołuje się na art. 30, art. 33 megaustawy, umowę, decyzję administracyjną, służebność lub inny tytuł,
• przedstawienia dokumentów, na których opiera swoje uprawnienie,
• podania daty posadowienia urządzenia i dokumentów potwierdzających jego historię,
• wyjaśnienia, czy urządzenie można przenieść na granicę działki i jaki byłby koszt takich prac,
• zajęcia stanowiska w sprawie odpłatności dostępu albo innych możliwych roszczeń właściciela.

Do pisma warto dołączyć numer działki, adres nieruchomości, zdjęcia skrzynki i szkic lokalizacji. Można także wskazać numer księgi wieczystej. W piśmie dobrze jest wyznaczyć rozsądny termin na odpowiedź i zachować dowód doręczenia.

Termin wyznaczony przez właściciela na odpowiedź nie jest jednak tym samym co ustawowy 30-dniowy termin zawarcia umowy o dostęp, liczony od właściwego wniosku uprawnionego podmiotu na podstawie megaustawy.

Jeżeli operator nie wykaże skutecznej podstawy korzystania z nieruchomości, właściciel może rozważyć dochodzenie ochrony własności oraz odpowiednich roszczeń pieniężnych. Jeżeli przedsiębiorca powołuje się na szczególne przepisy telekomunikacyjne, należy najpierw zweryfikować przesłanki ich zastosowania i właściwą procedurę.

FAQ – najczęstsze pytania właścicieli działek

Czy za każdą skrzynkę telekomunikacyjną należy się opłata?

Nie. Dostęp objęty art. 30 ust. 1 megaustawy jest zasadniczo nieodpłatny. W przypadku art. 33 dostęp jest co do zasady odpłatny, z ustawowymi wyjątkami i możliwością odmiennego porozumienia stron. Znaczenie mogą mieć również wcześniejsze umowy, decyzje i inne skuteczne tytuły prawne.

Czy mogę wymagać od operatora ustanowienia służebności przesyłu?

Nie w każdej sytuacji. Art. 30 ust. 5g megaustawy wyklucza uzależnienie dostępu z art. 30 ust. 1 od odpłatnej służebności przesyłu, gdy zachodzą ustawowe przesłanki takiego dostępu. W innych przypadkach trzeba zbadać możliwość zastosowania art. 33 albo przepisów Kodeksu cywilnego.

Kto płaci za przesunięcie skrzynki na granicę działki?

Zależy to od podstawy prawnej korzystania z nieruchomości, przyczyny przeniesienia i treści uzgodnień. Jeżeli urządzenie narusza własność bez skutecznego tytułu, możliwe jest dochodzenie usunięcia naruszenia. Przy legalnie posadowionym urządzeniu zmiana lokalizacji może wymagać uzgodnienia kosztów z operatorem.

Czy wieloletnia obecność skrzynki oznacza zasiedzenie?

Nie. Operator musi wykazać odpowiednie przesłanki zasiedzenia. Przy powoływaniu się na historyczną służebność sprzed 3 sierpnia 2008 r. trzeba dodatkowo uwzględnić wyrok TK P 10/16 i spór dotyczący jego formalnych skutków.

Czy brak służebności w księdze wieczystej wystarczy do usunięcia skrzynki?

Nie zawsze. Operator może posiadać skuteczny tytuł wynikający z umowy, decyzji administracyjnej, ustawy albo nabytego prawa rzeczowego. Brak wpisu jest okolicznością wymagającą sprawdzenia, ale sam w sobie nie przesądza o bezprawności urządzenia.

Czy można samodzielnie usunąć nieużywaną skrzynkę?

Nie należy tego robić bez ustalenia właściciela urządzenia i potwierdzenia, że zostało ono wyłączone z eksploatacji. Nawet pozornie nieczynna skrzynka może zawierać aktywne połączenia albo pozostawać elementem infrastruktury operatora. Bezpiecznym rozwiązaniem jest uzyskanie pisemnego stanowiska i uzgodnienie demontażu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych, w szczególności art. 30 i 33 – tekst ustawy w ISAP.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 49, 118, 172, 176, 222, 224–225, 285, 292 oraz 305¹–305⁴ – Kodeks cywilny w ISAP.
3. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, w szczególności art. 124 i 124a – tekst ustawy w ISAP.
4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16, OTK ZU A/2026, poz. 1.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt III CZP 18/13, dotycząca historycznej konstrukcji służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu; przy ocenie tej linii orzeczniczej należy uwzględnić późniejszy wyrok TK P 10/16.