Drzewa na drodze służebnej – jak działać?

Najpierw sprawdź, co dokładnie wynika ze służebności

Służebność gruntowa jest ograniczonym prawem rzeczowym. W przypadku służebności przechodu i przejazdu właściciel nieruchomości władnącej może korzystać z nieruchomości obciążonej w oznaczonym zakresie. Nie staje się jednak właścicielem pasa drogi i nie uzyskuje pełnej swobody rozporządzania gruntem ani znajdującymi się na nim drzewami.

Punktem wyjścia powinien być dokument, z którego wynika służebność: akt notarialny, prawomocne orzeczenie sądu albo inna właściwa podstawa jej ustanowienia. Trzeba sprawdzić przede wszystkim przebieg i szerokość szlaku, dopuszczony sposób korzystania oraz ewentualne postanowienia dotyczące urządzenia, naprawiania i utrzymywania drogi.

Jeżeli dokument wprost rozdziela obowiązki pomiędzy właściciela nieruchomości władnącej i właściciela nieruchomości obciążonej, ma to podstawowe znaczenie dla oceny konkretnego sporu. Dopiero gdy brak jest szczególnych postanowień, trzeba sięgnąć do ustawowych zasad wykonywania służebności.

Zgodnie z art. 285 § 1 K.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz właściciela innej nieruchomości prawem polegającym między innymi na korzystaniu w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej. Jednocześnie art. 288 K.c. wymaga, aby służebność była wykonywana w sposób jak najmniej utrudniający korzystanie z nieruchomości obciążonej.

Kto utrzymuje drogę służebną – art. 289 K.c.

Istotną zasadę zawiera art. 289 § 1 K.c. W braku odmiennej umowy obowiązek utrzymywania urządzeń potrzebnych do wykonywania służebności gruntowej obciąża właściciela nieruchomości władnącej. Nie należy więc przyjmować ogólnej zasady, że skoro droga przebiega przez cudzą działkę, wszystkie prace zapewniające możliwość przejazdu powinien wykonywać i finansować właściciel gruntu obciążonego.

W odniesieniu do drogi służebnej obowiązek utrzymywania urządzeń może obejmować, stosownie do okoliczności, między innymi naprawę nawierzchni, jej utwardzenie, utrzymywanie przepustu, odwodnienia, zapewnienie odpływu wody, utrzymanie czystości czy inne prace konieczne do zachowania urządzonego szlaku w stanie umożliwiającym korzystanie zgodnie z treścią służebności.

Nie oznacza to, że każde drzewo należy automatycznie uznać za element obowiązku z art. 289 K.c. Trzeba odróżnić utrzymanie urządzonej drogi i zwykłe udrażnianie szlaku od ingerencji w cudze drzewo stanowiące część nieruchomości. Jeżeli usunięcie drzewa jest konieczne, trzeba dodatkowo ocenić zakres służebności, prawa właściciela gruntu oraz przepisy administracyjne.

Jeżeli dokument ustanawiający służebność przewiduje inny podział obowiązków, należy kierować się jego treścią. Szersze omówienie kosztów, napraw, odwodnienia i innych problemów związanych z utrzymaniem zawiera artykuł służebność drogi: utrzymanie, drzewa i zalewanie.

Kiedy właściciel nieruchomości obciążonej narusza służebność?

Obowiązek utrzymania drogi trzeba odróżnić od obowiązku powstrzymywania się od działań, które uniemożliwiają wykonywanie istniejącego prawa. Właściciel nieruchomości obciążonej musi respektować służebność w takim zakresie, w jakim została ustanowiona.

Jeżeli właściciel celowo sadzi drzewa w pasie przejazdu, ustawia głazy, ogrodzenie, zamkniętą bramę albo w inny sposób tworzy przeszkody uniemożliwiające korzystanie z drogi zgodnie z treścią służebności, może dojść do naruszenia ograniczonego prawa rzeczowego. Do ochrony służebności stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności na podstawie art. 251 K.c. W takim przypadku może znaleźć zastosowanie roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zaniechanie naruszeń z art. 222 § 2 K.c.

Inaczej trzeba oceniać przeszkodę powstałą naturalnie. Sam fakt, że na szlaku wyrosły samosiejki, złamało się drzewo albo droga zarosła, nie przesądza jeszcze, że właściciel nieruchomości obciążonej naruszył służebność i ma obowiązek na własny koszt usunąć przeszkodę. Trzeba ustalić przyczynę jej powstania, treść służebności i zasady ponoszenia ciężaru utrzymania drogi.

Czy można samodzielnie wyciąć drzewa z cudzej działki?

Co do zasady nie należy samodzielnie wycinać cudzego drzewa wyłącznie dlatego, że znajduje się ono w pasie służebności. Służebność uprawnia do korzystania z nieruchomości w określonym zakresie, ale nie przenosi własności gruntu ani rosnących na nim drzew.

Nawet wtedy, gdy właściciel nieruchomości władnącej ponosi ciężar utrzymania drogi, nie oznacza to dowolnego prawa do rozporządzania cudzym drzewem. Zakres dopuszczalnych prac powinien wynikać z treści służebności i musi uwzględniać prawa właściciela nieruchomości obciążonej.

Trzeba również ustalić, czy do usunięcia konkretnego drzewa stosuje się przepisy ustawy o ochronie przyrody. W przypadkach objętych art. 83 tej ustawy usunięcie drzewa wymaga zezwolenia wydawanego na wniosek uprawnionego podmiotu, a przepisy określają także sytuacje, w których potrzebna jest zgoda właściciela nieruchomości. Jednocześnie art. 83f przewiduje liczne wyjątki od obowiązku uzyskania zezwolenia. Dlatego nie można zakładać, że każda wycinka wymaga identycznej procedury.

Samodzielne usunięcie drzewa bez ustalenia prawa do wykonania tej czynności i wymaganej procedury może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, a w przypadkach objętych przepisami administracyjnymi także do konsekwencji związanych z nielegalnym usunięciem drzewa.

Co zrobić, gdy właściciel odmawia udrożnienia drogi lub zgody na konieczne prace?

Rodzaj żądania powinien zależeć od przyczyny problemu. Jeżeli właściciel nieruchomości obciążonej sam stworzył przeszkodę i narusza służebność, można żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń.

Jeżeli natomiast przeszkoda powstała naturalnie, a obowiązek utrzymywania drogi spoczywa na właścicielu nieruchomości władnącej, nie zawsze prawidłowym rozwiązaniem będzie żądanie, aby właściciel gruntu obciążonego sam usunął drzewo i poniósł koszt. W zależności od treści służebności konieczne może być przede wszystkim uzyskanie możliwości wykonania niezbędnych prac w granicach prawa oraz przeprowadzenie wymaganej procedury administracyjnej.

Gdy właściciel bezpodstawnie uniemożliwia wykonanie czynności mieszczących się w prawidłowym wykonywaniu służebności, może być potrzebne postępowanie o ochronę służebności. Żądanie pozwu powinno być dostosowane do konkretnego prawa i przeszkody. Może chodzić na przykład o nakazanie usunięcia celowo ustawionej przeszkody, zakazanie dalszego blokowania przejazdu albo nakazanie znoszenia określonych czynności koniecznych do korzystania ze służebności.

Jeżeli prawomocny wyrok nakazuje właścicielowi wykonanie określonej czynności, a obowiązek nie zostanie dobrowolnie wykonany, dalsze możliwości zależą od rodzaju obowiązku i zasad postępowania egzekucyjnego. Nie należy więc utożsamiać samego prawa ze służebności z automatycznym upoważnieniem do wykonania dowolnych prac zastępczo.

Co z drzewami na gruncie leśnym?

Jeżeli pas służebności przebiega przez las w rozumieniu ustawy o lasach, nie można stosować mechanicznie zwykłych zasad dotyczących usuwania drzew z nieruchomości nieleśnych. Art. 83f ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie przyrody wyłącza stosowanie art. 83 ust. 1 do drzew i krzewów w lasach. W takim przypadku znaczenie mają przede wszystkim przepisy ustawy o lasach oraz dokumenty gospodarki leśnej właściwe dla danego gruntu.

W przypadku lasów niestanowiących własności Skarbu Państwa trzeba między innymi ustalić, czy dla nieruchomości obowiązuje uproszczony plan urządzenia lasu albo decyzja wydana na podstawie inwentaryzacji stanu lasu oraz jaki organ sprawuje nadzór nad gospodarką leśną. Nie należy więc zakładać, że uzyskanie zwykłego zezwolenia na wycinkę w gminie rozwiąże problem drzewa rosnącego w lesie.

Osobną kwestią jest trwałe przeznaczenie gruntu leśnego na drogę. Samo udrożnienie istniejącego szlaku nie jest tym samym co trwałe wyłączenie gruntu z produkcji leśnej. Jeżeli planowane prace prowadzą do urządzenia drogi i zmiany sposobu wykorzystania gruntu, trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy o ochronie gruntów rolnych i leśnych oraz dokumenty planistyczne dotyczące konkretnej nieruchomości.

Jak działać krok po kroku?

Najpierw należy zebrać dokumenty określające treść służebności: akt notarialny albo prawomocne orzeczenie sądu, mapę lub szkic przebiegu drogi, odpis księgi wieczystej oraz inne dokumenty odnoszące się do zakresu prawa. Jeżeli służebność była ustanawiana sądownie, warto sprawdzić nie tylko sentencję postanowienia, lecz także mapę stanowiącą jego integralną część, jeśli została do niego dołączona.

Następnie trzeba udokumentować przeszkodę. Przydatne są zdjęcia pokazujące położenie drzewa względem pasa służebności, pomiar szerokości przejazdu, korespondencja z właścicielem oraz w razie sporu o przebieg szlaku dokumentacja geodezyjna.

Kolejny etap to ustalenie charakteru problemu. Inne działania są właściwe wtedy, gdy droga wymaga zwykłego utrzymania, inne gdy właściciel świadomie ją blokuje, a jeszcze inne, gdy konieczne jest usunięcie drzewa podlegającego dodatkowym ograniczeniom administracyjnym.

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto pisemnie przedstawić właścicielowi konkretne żądanie lub propozycję sposobu wykonania koniecznych prac. Pismo powinno wskazywać przebieg służebności, przeszkodę, zakres potrzebnych działań i odpowiedni termin na reakcję. Warto zachować dowód doręczenia.

Jeżeli problem wynika z celowego naruszenia służebności i wezwanie pozostaje bezskuteczne, można rozważyć pozew oparty na art. 251 K.c. w związku z art. 222 § 2 K.c. W sprawach pilnych możliwe jest również rozważenie wniosku o zabezpieczenie roszczenia, jeżeli zostaną spełnione wymagane przesłanki.

FAQ

Kto ma obowiązek utrzymywać drogę służebną?

Najpierw trzeba sprawdzić treść umowy lub orzeczenia ustanawiającego służebność. Jeżeli nie określono obowiązków odmiennie, art. 289 § 1 K.c. stanowi, że obowiązek utrzymywania urządzeń potrzebnych do wykonywania służebności gruntowej obciąża właściciela nieruchomości władnącej. W przypadku drogi może to obejmować między innymi utrzymanie nawierzchni, odwodnienia, przepustów i innych urządzeń potrzebnych do korzystania ze szlaku.

Czy właściciel gruntu obciążonego musi usuwać każde drzewo z drogi?

Nie. Sam fakt, że drzewo utrudnia przejazd, nie tworzy automatycznie obowiązku jego usunięcia przez właściciela nieruchomości obciążonej. Trzeba ustalić treść służebności, zasady utrzymania drogi, przyczynę powstania przeszkody oraz wymagania dotyczące legalnego usunięcia drzewa.

Co jeśli właściciel celowo posadził drzewa w pasie służebności?

Celowe stworzenie przeszkód uniemożliwiających wykonywanie istniejącej służebności może stanowić jej naruszenie. Uprawniony może wtedy żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania dalszych naruszeń na podstawie przepisów chroniących ograniczone prawa rzeczowe.

Czy wpis służebności w księdze wieczystej wystarczy, aby samemu wyciąć drzewo?

Nie. Wpis potwierdzający służebność nie przenosi własności pasa drogi ani drzew. Przed wycinką trzeba ustalić zakres prawa do wykonania konkretnych czynności oraz przepisy administracyjne właściwe dla danego drzewa i rodzaju gruntu.

Czy na działce leśnej trzeba uzyskać zwykłe zezwolenie na usunięcie drzewa?

Nie należy stosować tu automatycznie procedury z art. 83 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. Drzewa i krzewy w lasach są objęte wyjątkiem z art. 83f ust. 1 pkt 4 tej ustawy. Trzeba natomiast ustalić wymagania wynikające z ustawy o lasach, dokumentów gospodarki leśnej oraz – gdy planowane jest trwałe przeznaczenie gruntu na drogę – także przepisów o ochronie gruntów rolnych i leśnych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795 – ELI.

2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 13 – ELI.

3. Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 663 – ELI.

4. Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych – tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 82.

5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II CSK 30/10 – dotyczący obowiązku utrzymywania urządzeń potrzebnych do wykonywania służebności drogi koniecznej.