- Właściciel może odmówić podpisania dobrowolnej umowy, ale nie zawsze oznacza to możliwość zablokowania urządzenia. Przedsiębiorca może mieć drogę sądową, ustawową albo administracyjną do uzyskania dostępu.
- W typowej sprawie cywilnej art. 3052 K.c. pozwala sądowi ustanowić konieczną służebność przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem.
- Przy telekomunikacji trzeba najpierw sprawdzić art. 30 i 33 megaustawy: dostęp z art. 30 jest w ustawowych przypadkach co do zasady nieodpłatny, a dostęp z art. 33 jest co do zasady odpłatny.
- Przy starych urządzeniach nie należy mechanicznie przyjmować zasiedzenia po 20 lub 30 latach. Po wyroku TK P 10/16 trzeba sprawdzić tytuł prawny, daty, dokumenty, następstwo prawne i okres przed oraz po 3 sierpnia 2008 r.
- Przy gazociągu pas służebności i strefa kontrolowana to różne pojęcia. Nie można automatycznie utożsamiać ich powierzchni ani tak samo wyceniać.
Ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem
Służebność przesyłu jest prawem, które obciąża nieruchomość na rzecz przedsiębiorcy posiadającego albo zamierzającego wybudować urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego. Dotyczy to w szczególności infrastruktury energetycznej, gazowej czy wodociągowej. W przypadku infrastruktury telekomunikacyjnej przed zastosowaniem tego schematu trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy szczególne o dostępie do nieruchomości.
Podstawowe przepisy znajdują się w art. 3051-3054 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 3051 K.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy prawem korzystania z niej w oznaczonym zakresie, zgodnie z przeznaczeniem urządzeń. Jeżeli właściciel odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna dla właściwego korzystania z urządzeń, przedsiębiorca może żądać jej ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem. Z kolei gdy to przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, właściciel może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności.
Właściciel ma więc prawo negocjować i odmówić przyjęcia niekorzystnych warunków. Nie ma jednak gwarancji, że sama odmowa zakończy sprawę. Jeżeli spełnione są przesłanki z art. 3052 K.c., przedsiębiorca może skierować sprawę do sądu. Jeżeli natomiast korzysta z odrębnej podstawy ustawowej lub administracyjnej, trzeba ocenić właśnie ten tytuł, a nie automatycznie zakładać konieczność ustanowienia służebności przesyłu.
Czy właściciel może odmówić ustanowienia służebności przesyłu?
Tak, właściciel może odmówić podpisania umowy, zwłaszcza gdy proponowane wynagrodzenie jest zbyt niskie, zakres służebności jest zbyt szeroki albo operator nie wskazał precyzyjnie przebiegu kabla, rury, słupa, stacji transformatorowej czy pasa eksploatacyjnego. Odmowa dobrowolnej umowy nie powinna być jednak utożsamiana z pewnością, że inwestycja lub korzystanie z istniejących urządzeń zostaną zablokowane.
Najbezpieczniej nie ograniczać się do krótkiego „nie wyrażam zgody”, ale przedstawić własne warunki. Właściciel może domagać się m.in. dokładnej mapy przebiegu urządzeń, określenia pasa służebności, zasad wjazdu na teren, obowiązku przywrócenia działki do poprzedniego stanu po pracach, naprawienia szkód, wpisu służebności do księgi wieczystej oraz odpowiedniego wynagrodzenia.
Sama zgoda na położenie kabla albo rury nie zawsze oznacza zgodę na trwałe obciążenie nieruchomości służebnością. Jeżeli właściciel zgodził się jedynie na wykonanie konkretnych robót, trzeba sprawdzić treść pisma, umowy lub protokołu. Istotne jest, czy dokument obejmował także późniejszy dostęp operatora do urządzeń, konserwację, naprawy, modernizacje i ograniczenia w zabudowie działki.
Podobne problemy pojawiają się przy nowych słupach, liniach energetycznych i przyłączach. W takich sprawach warto przeanalizować nie tylko wynagrodzenie, ale również trasę urządzeń i alternatywne rozwiązania techniczne, zwłaszcza gdy właściciel kwestionuje postawienie słupa energetycznego na działce albo przebieg instalacji przez najbardziej uciążliwą część nieruchomości.
Pan Andrzej zgodził się na przeprowadzenie kabla energetycznego przy skraju działki, ale nie ustanowił służebności. Gdy operator przedstawił później projekt obejmujący szerszy pas dostępu i niskie wynagrodzenie, właściciel odmówił podpisania tej wersji oraz zażądał mapy, sprecyzowania zakresu służebności i nowej propozycji kwoty. Sama wcześniejsza zgoda na roboty nie przesądza jeszcze o treści trwałego prawa do korzystania z gruntu.
Światłowód i telekomunikacja – szczególny reżim art. 30 i 33
Przy światłowodzie nie można automatycznie przyjmować schematu „urządzenie telekomunikacyjne = płatna służebność przesyłu”. Ustawa o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych przewiduje szczególne podstawy dostępu do nieruchomości, które trzeba sprawdzić przed oceną roszczeń właściciela.
Art. 30 ust. 1 tej ustawy nakłada w określonych przypadkach obowiązek zapewnienia przedsiębiorcy telekomunikacyjnemu dostępu do nieruchomości, w tym do budynku, w celu realizacji dostępu telekomunikacyjnego przewidzianego w tym przepisie. Dostęp z art. 30 ust. 1, a także co do zasady dostęp z ust. 3, jest nieodpłatny. Co szczególnie ważne, art. 30 ust. 5g stanowi, że właściciel lub użytkownik wieczysty nie może uzależniać dostępu z ust. 1 od ustanowienia za wynagrodzeniem służebności przesyłu, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki zapewnienia takiego dostępu.
Inaczej wygląda art. 33. Dotyczy on przypadków innych niż określone w art. 30 ust. 1 i przewiduje dostęp do nieruchomości, w tym do budynku, w celu umieszczenia elementów sieci telekomunikacyjnej i powiązanych zasobów oraz ich eksploatacji i konserwacji, jeżeli nie uniemożliwia to racjonalnego korzystania z nieruchomości, w szczególności nie prowadzi do istotnego zmniejszenia jej wartości. Taki dostęp jest co do zasady odpłatny, a ustawa przewiduje 30-dniowy termin na zawarcie umowy. W razie braku umowy uruchamia się szczególny tryb odwołujący się do art. 124 i 124a ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Dlatego odpowiedź na pytanie o wynagrodzenie za światłowód zależy najpierw od kwalifikacji podstawy prawnej dostępu. Dopiero potem można ocenić, czy właściciel może żądać zapłaty, negocjować warunki albo odmówić proponowanej umowy.
Spór o kabel, światłowód albo zakres służebności?
Przed podpisaniem umowy warto ustalić, czy operator rzeczywiście potrzebuje służebności przesyłu, czy działa na podstawie szczególnych przepisów oraz czy proponowany zakres i odpłatność odpowiadają tej podstawie prawnej. Prawnik może ocenić dokumenty, mapę i propozycję operatora.
Sprawdź podstawę prawną i warunki umowy ›Przepisy z zakresu służebności gruntowej
Do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Szczególne znaczenie mają art. 287 i 288 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zakres i sposób wykonywania służebności nie wynikają z umowy albo orzeczenia, powinny być oznaczone według zasad współżycia społecznego przy uwzględnieniu zwyczajów miejscowych. Służebność powinna być wykonywana w taki sposób, aby jak najmniej utrudniała korzystanie z nieruchomości obciążonej.
Z tego powodu właściciel może żądać, aby przebieg urządzeń był możliwie najmniej uciążliwy. Przy kablu energetycznym może to oznaczać prowadzenie go wzdłuż granicy działki, przy istniejącej drodze albo w miejscu, które nie przekreśla planowanej zabudowy. Przy gazociągu należy dodatkowo uwzględnić przepisy techniczne i ograniczenia w strefie kontrolowanej, dlatego odmowa zgody na gazociąg wymaga analizy dokumentacji technicznej, planistycznej i własnościowej.
Jeżeli operator proponuje gotowy projekt umowy, warto sprawdzić, czy zakres służebności nie został określony zbyt szeroko. Częstym błędem jest zgoda na ogólne korzystanie z całej działki zamiast wskazania konkretnego pasa gruntu i konkretnych czynności, które przedsiębiorca może wykonywać.
Gazociąg i strefa kontrolowana a służebność przesyłu
W przypadku gazociągów należy posługiwać się pojęciem strefy kontrolowanej. Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe i ich usytuowanie, przewiduje wyznaczanie stref kontrolowanych na okres użytkowania gazociągu. W strefie kontrolowanej trzeba uwzględniać działania mogące spowodować uszkodzenie gazociągu albo negatywnie wpłynąć na jego użytkowanie i funkcjonowanie.
W strefach kontrolowanych obowiązują ograniczenia dotyczące m.in. wznoszenia obiektów budowlanych, urządzania stałych składów i magazynów, sadzenia drzew oraz prowadzenia prac mogących zagrozić gazociągowi. Zakres ograniczeń zależy od parametrów gazociągu i właściwych przepisów technicznych, dlatego może realnie wpływać na sposób zagospodarowania działki.
Strefa kontrolowana nie jest automatycznie tym samym co pas służebności przesyłu. Pas służebności powinien odpowiadać rzeczywistemu zakresowi korzystania przez przedsiębiorcę z nieruchomości, natomiast strefa kontrolowana wynika z przepisów technicznych i parametrów gazociągu. Obie powierzchnie mogą się częściowo pokrywać, ale nie należy utożsamiać ich przy określaniu treści służebności ani przy wycenie.
Jeżeli właściciel wybudował dom zgodnie z ówczesnym pozwoleniem, decyzją o warunkach zabudowy albo miejscowym planem, późniejsza zmiana wymagań technicznych nie oznacza sama przez się samowoli budowlanej. Może jednak powodować spór o zakres ograniczeń, dalsze inwestycje, odpowiedzialność operatora, ewentualne przesunięcie urządzenia albo wynagrodzenie za służebność.
Pani Maria kupiła działkę budowlaną, przez którą przebiega gazociąg. Operator wskazał strefę kontrolowaną ograniczającą planowaną zabudowę. Przy ustalaniu służebności trzeba osobno określić pas faktycznego korzystania przez operatora i osobno ocenić skutki technicznych ograniczeń strefowych. Nie można po prostu przyjąć, że cała strefa kontrolowana jest pasem służebności i wycenić oba obszary jak jedno prawo.
Wezwanie operatora do zawarcia umowy o służebność przesyłu
Jeżeli sprawa podlega cywilnym przepisom o służebności przesyłu, pierwszym praktycznym krokiem może być pisemne wezwanie operatora do uregulowania stanu prawnego urządzeń. Nie trzeba od razu znać wszystkich parametrów technicznych ani samodzielnie wyliczać wysokości wynagrodzenia. W piśmie warto wskazać numer działki, księgę wieczystą, opis urządzeń, żądanie przedstawienia dokumentacji oraz propozycję zawarcia umowy za wynagrodzeniem.
Właściciel może jednocześnie zażądać przedstawienia mapy z przebiegiem urządzeń, określenia pasa eksploatacyjnego, dokumentów potwierdzających tytuł prawny operatora do korzystania z nieruchomości oraz propozycji wynagrodzenia. Jeżeli operator powołuje się na dawną zgodę właściciela, decyzję administracyjną, orzeczenie sądu albo zasiedzenie, powinien wskazać podstawę swojego stanowiska.
Dobrze przygotowana umowa o ustanowienie służebności przesyłu powinna określać co najmniej strony, nieruchomość, urządzenia, zakres korzystania, przebieg i szerokość pasa służebności, zasady wstępu na teren, obowiązek naprawy szkód, wynagrodzenie oraz zgodę na wpis do księgi wieczystej. Roszczenia za wcześniejsze korzystanie z gruntu wymagają osobnej oceny i nie należy automatycznie łączyć ich z wynagrodzeniem za ustanowienie służebności.
Jeżeli operator nie odpowie albo strony nie uzgodnią warunków, właściciel może rozważyć wniosek do sądu o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem, o ile nie istnieje inny skuteczny tytuł prawny do korzystania z nieruchomości.
Jak ustala się odpowiednie wynagrodzenie za służebność przesyłu?
Kodeks cywilny nie zawiera tabel ani sztywnego wzoru wynagrodzenia. Wynagrodzenie ma być odpowiednie, czyli ustalone z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego. W postępowaniu sądowym najczęściej potrzebna jest opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego, a w zależności od sporu także biegłego z innej specjalności.
Przy ustalaniu wynagrodzenia znaczenie mają w szczególności:
- wartość nieruchomości bez obciążenia urządzeniami przesyłowymi,
- przeznaczenie działki w miejscowym planie albo decyzji o warunkach zabudowy,
- położenie, powierzchnia, kształt i sposób dotychczasowego korzystania z nieruchomości,
- rodzaj urządzeń, np. kabel podziemny, linia napowietrzna, słup, gazociąg albo stacja transformatorowa,
- szerokość pasa służebności oraz rzeczywisty zakres ograniczeń w zabudowie, nasadzeniach i prowadzeniu prac ziemnych,
- częstotliwość wstępu operatora na działkę i intensywność korzystania z nieruchomości,
- wpływ urządzeń i ustanawianego prawa na wartość rynkową działki oraz możliwości inwestycyjne właściciela.
Przy gazociągu nie należy wyceniać całej strefy kontrolowanej tak, jakby w całości była pasem służebności. Trzeba oddzielić zakres faktycznego korzystania przez przedsiębiorcę od ograniczeń technicznych wynikających z przepisów i dopiero ocenić, jaki wpływ mają one na nieruchomość. Z kolei przy telekomunikacji najpierw należy ustalić, czy w ogóle chodzi o odpłatną służebność przesyłu, czy o szczególny dostęp na podstawie art. 30 albo 33 megaustawy.
Wynagrodzenie za ustanowienie służebności może być jednorazowe albo okresowe, jeżeli uzasadniają to okoliczności sprawy i treść żądania. Nie należy jednak zakładać, że zawsze można łączyć oba modele za ten sam zakres obciążenia.
Ustanowienie służebności w postępowaniu sądowym
Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia w sprawie podlegającej art. 3052 K.c., służebność przesyłu może zostać ustanowiona przez sąd w postępowaniu nieprocesowym. Z wnioskiem może wystąpić przedsiębiorca, gdy właściciel odmawia zawarcia umowy i służebność jest konieczna dla właściwego korzystania z urządzeń, albo właściciel, gdy przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do korzystania z urządzeń.
We wniosku trzeba wskazać uczestników, nieruchomość, urządzenia przesyłowe oraz proponowany zakres służebności. Warto załączyć odpis księgi wieczystej, mapę, korespondencję z operatorem, zdjęcia urządzeń, dokumenty planistyczne i ewentualne wcześniejsze zgody, umowy, decyzje lub orzeczenia dotyczące korzystania z gruntu.
Sąd ustala treść służebności i wysokość wynagrodzenia. Może dopuścić dowód z opinii biegłego geodety, rzeczoznawcy majątkowego albo specjalisty z zakresu danej infrastruktury. Zgodnie z art. 626 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego przepisy dotyczące wniosku o ustanowienie drogi koniecznej i oględzin stosuje się odpowiednio w sprawach o ustanowienie służebności przesyłu.
Spór może więc dotyczyć nie tylko kwoty, ale również przebiegu, szerokości i sposobu wykonywania służebności. Postępowanie z art. 3052 K.c. nie zastępuje jednak szczególnych procedur dostępu przewidzianych dla telekomunikacji ani tytułów administracyjnych dotyczących innych rodzajów infrastruktury.
Czy operator może powołać się na zasiedzenie służebności?
Przy starszych urządzeniach przedsiębiorca może podnosić zarzut zasiedzenia. Art. 292 Kodeksu cywilnego przewiduje, że służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko wtedy, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, a przepisy o zasiedzeniu własności nieruchomości stosuje się odpowiednio. Stąd wynikają terminy 20 lat przy dobrej wierze i 30 lat przy złej wierze. W dawnych sprawach przesyłowych nie można jednak obecnie poprzestać na samym obliczeniu tych terminów.
Wyrokiem z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16, Trybunał Konstytucyjny zakwestionował wykładnię art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 K.c., która pozwalała przedsiębiorcy przesyłowemu lub Skarbowi Państwa nabyć przed 3 sierpnia 2008 r. przez zasiedzenie służebność gruntową odpowiadającą treścią późniejszej służebności przesyłu w sytuacji, w której nie wydano wskazanej w wyroku decyzji administracyjnej ograniczającej korzystanie z gruntu. Nie oznacza to jednak, że każdy dawny tytuł przedsiębiorcy automatycznie przestał istnieć.
Na dzień aktualizacji wyrok P 10/16 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw. Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że brak promulgacji rodzi wątpliwości co do bezpośrednich skutków prawnych tego rozstrzygnięcia, a w praktyce sądowej kwestia jego oddziaływania nie jest jednolicie oceniana. Nie należy więc ani przedstawiać dawnego modelu zasiedzenia jako bezspornego, ani traktować P 10/16 jako automatycznego unicestwienia każdego prawomocnego orzeczenia lub innego tytułu do korzystania z gruntu.
W konkretnej sprawie trzeba sprawdzić przede wszystkim:
- umowy, zgody właścicieli i akty notarialne,
- decyzje administracyjne dotyczące wejścia na grunt lub ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości,
- prawomocne orzeczenia sądów dotyczące zasiedzenia lub służebności,
- datę budowy urządzenia i datę rozpoczęcia faktycznego korzystania z gruntu,
- dobrą albo złą wiarę oraz zakres i ciągłość posiadania,
- następstwo prawne przedsiębiorcy i możliwość doliczania okresów posiadania poprzedników,
- okres korzystania przed 3 sierpnia 2008 r. oraz okres po tej dacie.
Dopiero po analizie tych elementów można ocenić, czy zarzut zasiedzenia jest skuteczny, czy przedsiębiorca ma inny tytuł prawny oraz jakie roszczenia pozostają właścicielowi. W niektórych sprawach kluczowa okaże się nie służebność, lecz dawna decyzja administracyjna uprawniająca do korzystania z nieruchomości.
Pan Tomasz odziedziczył nieruchomość, na której od kilkudziesięciu lat stoi słup energetyczny. Operator odmawia zapłaty, powołując się na zasiedzenie. Po wyroku P 10/16 nie wystarczy sprawdzić, czy od postawienia słupa minęło 20 lub 30 lat. Trzeba ustalić datę i podstawę wejścia na grunt, istnienie decyzji administracyjnych lub prawomocnych orzeczeń, następstwo prawne operatora, zakres posiadania oraz osobno przeanalizować okres przed i po 3 sierpnia 2008 r.
FAQ
Czy muszę zgodzić się na służebność przesyłu?
Nie musisz podpisywać dobrowolnej umowy na warunkach zaproponowanych przez przedsiębiorcę. Jeżeli jednak w sprawie cywilnej służebność jest konieczna do właściwego korzystania z urządzeń, przedsiębiorca może wystąpić do sądu na podstawie art. 3052 K.c. W niektórych rodzajach infrastruktury mogą też istnieć odrębne podstawy ustawowe lub administracyjne.
Czy mogę żądać pieniędzy za kabel, słup albo gazociąg na działce?
Jeżeli przedsiębiorca nie ma skutecznego tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości, właściciel może żądać uregulowania stanu prawnego i, gdy spełnione są przesłanki, odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności. Trzeba jednak wcześniej sprawdzić umowy, decyzje administracyjne, prawomocne orzeczenia i ewentualne zasiedzenie. Roszczenia za wcześniejsze korzystanie z gruntu są odrębną kwestią.
Czy mogę żądać płatnej służebności za światłowód?
Nie automatycznie. Jeżeli zachodzą przesłanki dostępu z art. 30 ust. 1 megaustawy, dostęp jest co do zasady nieodpłatny, a art. 30 ust. 5g nie pozwala właścicielowi lub użytkownikowi wieczystemu uzależniać go od ustanowienia płatnej służebności przesyłu. Przypadki inne niż objęte art. 30 ust. 1 mogą podlegać art. 33, gdzie dostęp jest co do zasady odpłatny. Najpierw trzeba więc ustalić właściwą podstawę prawną.
Czy wynagrodzenie za służebność przesyłu jest zawsze jednorazowe?
Nie zawsze. Wynagrodzenie może zostać określone jako jednorazowe albo okresowe, zależnie od żądania i okoliczności sprawy. Powinno odpowiadać rzeczywistemu zakresowi obciążenia własności.
Czy strefa kontrolowana gazociągu automatycznie wyznacza pas służebności?
Nie. Strefa kontrolowana wynika z przepisów technicznych i parametrów gazociągu, natomiast pas służebności powinien odpowiadać zakresowi korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorcę. Oba obszary mogą się częściowo pokrywać, ale wymagają odrębnej oceny.
Co powinno znaleźć się w wezwaniu do operatora?
W sprawie cywilnej warto wskazać nieruchomość i urządzenia, zażądać dokumentów potwierdzających tytuł prawny operatora, mapy przebiegu instalacji i określenia zakresu korzystania z gruntu oraz zaproponować uregulowanie służebności na odpowiednich warunkach. Jeżeli operator powołuje się na inną podstawę prawną, powinien ją konkretnie wskazać.
Czy operator może zasiedzieć prawo do starych urządzeń po wyroku TK P 10/16?
Zarzut zasiedzenia nadal wymaga analizy konkretnej sprawy. Nie można mechanicznie stosować schematu 20 lub 30 lat do całego okresu sprzed 3 sierpnia 2008 r. bez uwzględnienia P 10/16, ale nie można też zakładać, że wyrok ten automatycznie usuwa każdy wcześniejszy tytuł lub prawomocne rozstrzygnięcie. Trzeba sprawdzić dokumenty, daty, decyzje administracyjne, orzeczenia, następstwo prawne i okres korzystania po 3 sierpnia 2008 r.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności art. 49, art. 172, art. 287-292 oraz art. 3051-3054 - ELI
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468, w szczególności art. 626 § 3 - ELI
3. Ustawa z dnia 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 562 ze zm., w szczególności art. 30 i 33 - ELI
4. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe i ich usytuowanie, Dz.U. 2013 poz. 640 - ELI
5. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 - Trybunał Konstytucyjny
6. Informacja Rzecznika Praw Obywatelskich o skutkach wyroków dotyczących zasiedzenia służebności przesyłu i braku ich publikacji w Dzienniku Ustaw - RPO
