Umowa o ustanowienie służebności przesyłu – wynagrodzenie, wpis w KW i zasiedzenie

Najczęstszy problem właściciela nieruchomości polega na tym, że na działce stoją słupy energetyczne, przebiega kabel, rurociąg, wodociąg, gazociąg, kanalizacja albo inna infrastruktura, a dokumenty nie pokazują jasno, na jakiej podstawie przedsiębiorstwo korzysta z gruntu. Czasem urządzenia istniały już przy zakupie działki, czasem zostały ułożone później, a czasem właściciel odkrywa je dopiero przy planowaniu budowy, sprzedaży nieruchomości albo analizie księgi wieczystej.

W takiej sytuacji trzeba rozdzielić kilka spraw: ustanowienie służebności przesyłu na przyszłość, wynagrodzenie za samo ustanowienie służebności, zapłatę za wcześniejsze bezumowne korzystanie z gruntu, wpis w księdze wieczystej oraz ewentualne żądanie usunięcia albo przesunięcia urządzeń. Każde z tych roszczeń ma inną podstawę prawną, inny tryb dochodzenia i inne ryzyka dowodowe.

Czym jest służebność przesyłu?

Służebność przesyłu została wprowadzona do Kodeksu cywilnego 3 sierpnia 2008 r. i jest uregulowana w art. 305¹-305⁴ K.c. Jest to ograniczone prawo rzeczowe ustanawiane na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować urządzenia przesyłowe albo którego własność takie urządzenia już stanowią. Chodzi o urządzenia wymienione w art. 49 § 1 K.c., czyli m.in. urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne podobne urządzenia.

Treść służebności polega na tym, że przedsiębiorca może korzystać z nieruchomości obciążonej w oznaczonym zakresie i zgodnie z przeznaczeniem urządzeń. W praktyce oznacza to możliwość utrzymywania urządzeń na gruncie, wykonywania kontroli, konserwacji, remontów, usuwania awarii oraz wejścia na nieruchomość w zakresie niezbędnym do prawidłowej eksploatacji infrastruktury.

Służebność przesyłu różni się od służebności gruntowej i osobistej. Nie musi być ustanawiana na rzecz właściciela innej nieruchomości, lecz na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego. Nie jest też związana z konkretną osobą fizyczną, ponieważ co do zasady przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa albo nabywcę urządzeń przesyłowych. Wygasa najpóźniej wraz z zakończeniem likwidacji przedsiębiorstwa, a po jej wygaśnięciu przedsiębiorca powinien usunąć urządzenia utrudniające korzystanie z nieruchomości, chyba że powodowałoby to nadmierne trudności lub koszty; wtedy aktualne może być naprawienie szkody.

Umowa o ustanowienie służebności przesyłu

Podstawowym sposobem ustanowienia służebności przesyłu jest umowa między właścicielem nieruchomości a przedsiębiorcą przesyłowym. Ponieważ służebność jest ograniczonym prawem rzeczowym, oświadczenie właściciela ustanawiającego to prawo powinno zostać złożone w formie aktu notarialnego. W praktyce całość uzgodnień najczęściej przygotowuje się jako umowę notarialną, a następnie ujawnia służebność w księdze wieczystej.

Dobra umowa nie powinna ograniczać się do krótkiego stwierdzenia, że właściciel ustanawia służebność. Powinna opisywać co najmniej: rodzaj urządzeń, ich przebieg, szerokość pasa eksploatacyjnego, sposób wykonywania prac serwisowych, zasady wejścia na teren, odpowiedzialność za szkody, wynagrodzenie oraz ewentualne obowiązki przywrócenia terenu do poprzedniego stanu po pracach.

W interesie właściciela jest załączenie mapy z zaznaczonym przebiegiem urządzeń i pasem służebności. Zbyt szerokie albo nieprecyzyjne określenie zakresu służebności może ograniczać korzystanie z działki bardziej, niż wymaga tego rzeczywista eksploatacja urządzeń. Z kolei przedsiębiorca potrzebuje takiego opisu, który pozwoli mu bezpiecznie korzystać z infrastruktury i wykonywać obowiązki techniczne.

Wpis służebności przesyłu do księgi wieczystej

Wpis służebności przesyłu do księgi wieczystej nie zawsze jest warunkiem jej powstania, ale ma bardzo duże znaczenie praktyczne. Ujawnia obciążenie w dziale III księgi wieczystej, ułatwia wykazanie zakresu prawa i zmniejsza ryzyko sporu przy sprzedaży nieruchomości. Dla kupującego działkę wpis oznacza, że ograniczenie będzie widoczne i co do zasady należy je brać pod uwagę przy ocenie wartości oraz możliwości zabudowy gruntu.

Jeżeli sprzedawca proponuje, aby przy zakupie działki od razu ustanowić nieodpłatną służebność przesyłu, kupujący nie powinien podpisywać takiego zapisu automatycznie. Trzeba ustalić, czy urządzenia już istnieją, czy dopiero mają zostać wybudowane, czy przedsiębiorca lub gmina mają jakikolwiek tytuł prawny, jaki obszar działki zostanie wyłączony z normalnego korzystania i czy nieodpłatność została uwzględniona w cenie nieruchomości.

Szczególnie ostrożnie trzeba analizować sformułowania typu „nieodpłatny przebieg urządzeń”, „nieodpłatne korzystanie z działki”, „budowa, rozbudowa, modernizacja i usuwanie awarii” albo „grunt pozostaje wolny od zabudowy”. Takie postanowienia mogą obejmować nie tylko istniejące urządzenia, ale również przyszłe prace i zakaz stawiania obiektów w pasie służebności. Bez precyzyjnej mapy, szerokości pasa i zasad naprawienia szkód właściciel może przyjąć na siebie ograniczenia szersze niż rzeczywiście potrzebne.

Odmowa zawarcia umowy o służebność przesyłu

Jeżeli właściciel odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do właściwego korzystania z urządzeń, przedsiębiorca może żądać ustanowienia służebności przez sąd za odpowiednim wynagrodzeniem. Wynika to z art. 305² § 1 K.c.

Właściciel również ma swoje roszczenie. Jeżeli to przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do korzystania z urządzeń przesyłowych, właściciel może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu na podstawie art. 305² § 2 K.c. Więcej o takim sporze opisuje zagadnienie odmowa zawarcia umowy o służebność.

Sprawa o ustanowienie służebności przesyłu toczy się co do zasady w trybie nieprocesowym przed sądem rejonowym właściwym według położenia nieruchomości. Sąd w postanowieniu powinien określić zarówno przebieg i zakres służebności, jak i należne właścicielowi wynagrodzenie. Samo roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu nie przedawnia się, ale roszczenia pieniężne za okres wcześniejszy trzeba oceniać osobno.

Zakres uprawnień przedsiębiorcy

Służebność przesyłu nie daje przedsiębiorcy pełnej swobody korzystania z cudzej działki. Uprawnienia przedsiębiorcy powinny wynikać z treści umowy albo orzeczenia sądu i być ograniczone do tego, co jest potrzebne do eksploatacji urządzeń. Najczęściej obejmują dostęp do urządzeń, przeglądy, konserwację, modernizację, naprawy, usuwanie awarii oraz obowiązek znoszenia przez właściciela istnienia urządzeń w określonym miejscu.

Właściciel nadal pozostaje właścicielem nieruchomości i może z niej korzystać, o ile nie narusza to ustalonego zakresu służebności. Dlatego tak ważne jest ustalenie, czy w pasie służebności wolno sadzić drzewa, budować ogrodzenie, wykonywać utwardzenia, prowadzić prace ziemne albo wznosić budynki. W przypadku linii energetycznych, gazociągów i sieci kanalizacyjnych znaczenie mają także przepisy techniczne, strefy bezpieczeństwa oraz wymagania eksploatacyjne.

Klauzula „grunt pozostaje wolny od zabudowy” zwykle oznacza, że właściciel nie powinien w pasie służebności stawiać garażu, budynku gospodarczego, trwałego ogrodzenia ani innych obiektów utrudniających dostęp do urządzeń. Jeżeli właściciel postawi taki obiekt mimo zakazu, może mieć problem z dochodzeniem pełnego odtworzenia albo odszkodowania po pracach przedsiębiorcy. Bezpieczniej jest wprost wskazać w umowie, jakie elementy są dopuszczalne i kto odpowiada za ich odtworzenie po awarii albo remoncie.

Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu

Za ustanowienie służebności przesyłu właścicielowi przysługuje odpowiednie wynagrodzenie. Nie jest to automatycznie odszkodowanie za wszystkie niedogodności, lecz ekwiwalent za trwałe ograniczenie prawa własności. Wynagrodzenie może być jednorazowe albo okresowe, choć w praktyce sądy często zasądzają kwotę jednorazową, zwłaszcza gdy służebność ma charakter trwały i dotyczy już istniejących urządzeń.

Na wysokość wynagrodzenia wpływa przede wszystkim rodzaj urządzeń, powierzchnia pasa służebności, stopień ingerencji w korzystanie z nieruchomości, przeznaczenie gruntu, możliwość zabudowy, lokalizacja oraz wartość rynkowa działki. Inaczej wycenia się urządzenia na gruncie rolnym, inaczej na atrakcyjnej działce budowlanej, a jeszcze inaczej na nieruchomości, której wykorzystanie inwestycyjne zostało realnie ograniczone przez przebieg linii.

W sprawie sądowej wysokość wynagrodzenia zwykle ustala się z pomocą biegłego rzeczoznawcy majątkowego, a czasem także biegłego geodety lub specjalisty z zakresu danej sieci. Przy infrastrukturze wodociągowej albo kanalizacyjnej podobne mechanizmy wyceny omawia temat wynagrodzenie za służebność przesyłu mediów wodnych.

Służebność może być ustanowiona nieodpłatnie, jeżeli właściciel świadomie się na to zgodzi w umowie. Nie należy jednak traktować nieodpłatności jako zasady. Jeżeli kupujący ma przyjąć na siebie nieodpłatną służebność już przy zakupie działki, powinien rozważyć negocjowanie ceny, ograniczenie zakresu służebności albo wprowadzenie szczegółowych postanowień o naprawieniu szkód.

Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości

Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu dotyczy uregulowania sytuacji na przyszłość. Czym innym jest roszczenie o zapłatę za wcześniejsze bezumowne korzystanie z nieruchomości. Takie roszczenie może wchodzić w grę wtedy, gdy przedsiębiorca korzystał z działki bez umowy, orzeczenia, decyzji administracyjnej, zasiedzenia albo innego skutecznego tytułu prawnego.

Podstawą tego typu roszczeń są przepisy o ochronie własności i roszczeniach uzupełniających, w szczególności art. 224-225 K.c. w związku z art. 230 K.c. oraz art. 222 § 2 K.c. Jeżeli przedsiębiorca był posiadaczem w złej wierze, właściciel może co do zasady domagać się wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Uchwała Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, potwierdziła możliwość dochodzenia wynagrodzenia od posiadacza służebności w złej wierze niezależnie od roszczenia negatoryjnego.

Trzeba jednak uważać na przedawnienie. Obecnie podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi 6 lat, a dla roszczeń okresowych oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata, z zasadą końca roku kalendarzowego, jeżeli termin nie jest krótszy niż 2 lata. Dla starszych roszczeń konieczne jest uwzględnienie przepisów przejściowych po zmianie art. 118 K.c. z 2018 r. Dlatego nie należy automatycznie zakładać, że zawsze można dochodzić zapłaty za 10 lat wstecz.

Znaczenie ma także to, kto był właścicielem nieruchomości w okresie objętym żądaniem. Obecny właściciel może dochodzić wynagrodzenia za okres, w którym sam był właścicielem. Za wcześniejszy okres potrzebna może być cesja wierzytelności od poprzedniego właściciela, chyba że z okoliczności i dokumentów wynika inna podstawa przejścia roszczenia.

Usunięcie albo przeniesienie linii energetycznej

Właściciel może rozważać żądanie usunięcia lub przesunięcia urządzeń, zwłaszcza gdy linia przebiega blisko domu, przez środek działki albo istotnie ogranicza zabudowę. Podstawą może być roszczenie negatoryjne z art. 222 § 2 K.c., jeżeli przedsiębiorca narusza własność bez skutecznego tytułu prawnego.

W praktyce jest to jednak roszczenie trudniejsze niż żądanie wynagrodzenia. Sąd bada, czy przedsiębiorca rzeczywiście nie ma tytułu prawnego, jaki był sposób posadowienia urządzeń, czy doszło do zasiedzenia, jakie byłyby koszty przebudowy, czy istnieje realna alternatywa techniczna i czy usunięcie urządzeń nie byłoby nadmiernie uciążliwe w stosunku do naruszenia prawa właściciela. Sam fakt, że linia obniża komfort korzystania z działki, nie zawsze wystarczy do nakazania jej przeniesienia.

Jeżeli właściciel powołuje się na wpływ linii na zdrowie domowników, musi liczyć się z koniecznością przedstawienia specjalistycznych dowodów. Ocena oddziaływania pola elektromagnetycznego, zgodności z normami technicznymi i ewentualnego uszczerbku na zdrowiu wymaga opinii biegłych, a samo subiektywne przekonanie o szkodliwości linii zwykle nie przesądza sprawy.

Zasiedzenie służebności przesyłu

Jednym z najważniejszych zarzutów przedsiębiorstw przesyłowych jest zasiedzenie. Służebność przesyłu może zostać nabyta przez zasiedzenie, a przed 3 sierpnia 2008 r. orzecznictwo dopuszczało zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Jeżeli sąd stwierdzi zasiedzenie, właściciel co do zasady nie uzyska wynagrodzenia za ustanowienie służebności, bo prawo zostało już nabyte przez przedsiębiorcę.

Do zasiedzenia stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych, w tym art. 292 K.c. Zasadnicze znaczenie ma korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia oraz upływ czasu: 20 lat w dobrej wierze i 30 lat w złej wierze. Dobra wiara może wynikać np. z usprawiedliwionego przekonania przedsiębiorcy o istnieniu podstawy prawnej do zajęcia nieruchomości, natomiast posadowienie urządzeń bez zgody właściciela i bez tytułu prawnego zwykle przemawia za złą wiarą.

Sprawy zasiedzenia wymagają dokładnego zbadania dokumentów: decyzji administracyjnych, protokołów odbioru, dokumentacji budowy, map, przekształceń przedsiębiorstw państwowych oraz ciągłości posiadania. Samo stwierdzenie, że słupy stoją na działce od wielu lat, nie wystarcza jeszcze do rozstrzygnięcia sprawy. Szerzej ten problem omawia zasiedzenie służebności przez przedsiębiorstwo.

Służebność a decyzja administracyjna

Nie każda ingerencja w nieruchomość musi przybrać formę cywilnoprawnej służebności przesyłu. W przypadku inwestycji celu publicznego starosta, wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, może w decyzji ograniczyć sposób korzystania z nieruchomości na podstawie art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Dotyczy to m.in. zakładania i przeprowadzania przewodów oraz urządzeń służących do przesyłania lub dystrybucji płynów, gazów, energii elektrycznej, urządzeń łączności publicznej i podobnej infrastruktury.

Taki tryb wymaga co do zasady zgodności z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego, a w razie jego braku z decyzją o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego. Udzielenie zezwolenia powinny poprzedzać rokowania z właścicielem albo użytkownikiem wieczystym. Ostateczna decyzja może stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej, ale nie jest zwykłą umową o służebność przesyłu.

Po wykonaniu prac podmiot, który uzyskał zezwolenie, powinien przywrócić nieruchomość do stanu poprzedniego. Jeżeli jest to niemożliwe albo powoduje nadmierne trudności lub koszty, aktualne staje się odszkodowanie według zasad przewidzianych w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Dlatego przy sporze o urządzenia trzeba ustalić, czy przedsiębiorca powołuje się na umowę, służebność, zasiedzenie, decyzję administracyjną czy jeszcze inną podstawę korzystania z gruntu.

Przy sieci kanalizacyjnej trzeba dodatkowo odróżnić służebność od obowiązków wynikających z przepisów sanitarnych i komunalnych. Obowiązek przyłączenia nieruchomości do istniejącej sieci kanalizacyjnej zależy od warunków technicznych i przepisów szczególnych; nie jest jednak automatycznym uzasadnieniem dla dowolnie szerokiej, nieodpłatnej służebności na rzecz przedsiębiorcy lub gminy. Sam zbiornik bezodpływowy nie zawsze wyłącza obowiązek przyłączenia, natomiast istotne znaczenie może mieć przydomowa oczyszczalnia ścieków spełniająca wymagania przepisów.

Wezwanie do ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wysłać do przedsiębiorcy pisemne wezwanie. Powinno ono wskazywać nieruchomość, numer księgi wieczystej, rodzaj urządzeń, proponowany zakres służebności, żądaną kwotę wynagrodzenia oraz termin odpowiedzi. Jeżeli właściciel domaga się także zapłaty za bezumowne korzystanie, należy wyraźnie oddzielić to roszczenie od wynagrodzenia za ustanowienie służebności.

Do wezwania warto dołączyć mapę z przebiegiem urządzeń, zdjęcia, wypis z rejestru gruntów, wydruk księgi wieczystej i posiadane pisma od przedsiębiorcy. Jeżeli strony dojdą do porozumienia, ustalenia powinny zostać przeniesione do aktu notarialnego, a następnie można zadbać o wpis służebności przesyłu w KW.

Jeżeli przedsiębiorca odmawia albo nie odpowiada, właściciel może złożyć wniosek o ustanowienie służebności przesyłu. W sprawie sądowej trzeba precyzyjnie określić żądanie, ponieważ postanowienie sądu ma nadawać się do wykonania i wpisu w księdze wieczystej.

Koszty sprawy i potrzebne dokumenty

Do wniosku o ustanowienie służebności przesyłu należy zwykle przygotować odpis księgi wieczystej albo wskazać jej numer, dokument potwierdzający własność, mapę z przebiegiem urządzeń, korespondencję z przedsiębiorstwem oraz propozycję treści służebności. W praktyce istotne bywają także dokumenty planistyczne, decyzje budowlane, dokumentacja techniczna, akty notarialne poprzednich właścicieli i opinia rzeczoznawcy.

Od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe pobiera się co do zasady opłatę stałą 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W sprawie o zapłatę za bezumowne korzystanie opłata zależy od wartości dochodzonego roszczenia; przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł wynosi 5% tej wartości, nie więcej niż 100 000 zł, natomiast przy niższych wartościach obowiązują opłaty według ustawowych progów.

Największym realnym kosztem bywają zaliczki na biegłych: rzeczoznawcę majątkowego, geodetę, specjalistę od sieci albo biegłego z zakresu budownictwa. Wysokość tych kosztów zależy od skomplikowania sprawy, liczby działek, przebiegu urządzeń i zakresu opinii.

FAQ

Czy służebność przesyłu musi być nieodpłatna?

Nie. Właściciel może zgodzić się na nieodpłatną służebność, ale nie ma takiego obowiązku wynikającego z samego faktu istnienia urządzeń. W postępowaniu sądowym służebność ustanawia się za odpowiednim wynagrodzeniem.

Czy brak wpisu służebności w księdze wieczystej oznacza, że przedsiębiorca korzysta z działki bezprawnie?

Nie zawsze. Brak wpisu jest ważną informacją, ale nie przesądza sprawy. Przedsiębiorca może powoływać się na umowę, decyzję administracyjną, orzeczenie sądu albo zasiedzenie. Dlatego przed żądaniem zapłaty trzeba sprawdzić pełną dokumentację.

Czy zapis „grunt wolny od zabudowy” blokuje garaż albo ogrodzenie?

Najczęściej taki zapis ma właśnie uniemożliwić trwałą zabudowę pasa służebności i zapewnić dostęp do urządzeń. Przed podpisaniem umowy warto doprecyzować, czy dopuszczalne są ogrodzenia, utwardzenia, nasadzenia, mała architektura i kto ponosi koszt ich odtworzenia po pracach.

Czy właściciel może żądać jednocześnie ustanowienia służebności i zapłaty za wcześniejsze korzystanie?

Może zgłaszać oba roszczenia, ale trzeba je rozróżnić. Ustanowienie służebności reguluje korzystanie na przyszłość, natomiast wynagrodzenie za bezumowne korzystanie dotyczy okresu wcześniejszego. W sądzie mogą to być odrębne tryby i osobne sprawy.

Ile można uzyskać za służebność przesyłu?

Nie ma jednej stawki. Kwota zależy od wartości nieruchomości, powierzchni pasa służebności, rodzaju urządzeń, przeznaczenia działki i skali ograniczeń. Najczęściej konieczna jest opinia rzeczoznawcy majątkowego.

Czy zasiedzenie wyklucza wynagrodzenie za ustanowienie służebności?

Jeżeli sąd stwierdzi, że przedsiębiorca nabył służebność przez zasiedzenie, właściciel co do zasady nie otrzyma wynagrodzenia za jej ustanowienie, ponieważ służebność już istnieje. Nadal trzeba jednak dokładnie badać daty, dobrą albo złą wiarę oraz ciągłość posiadania.

Czy decyzja starosty zastępuje umowę o służebność przesyłu?

Nie jest to typowa umowa o służebność przesyłu. Decyzja z art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami administracyjnie ogranicza sposób korzystania z nieruchomości dla określonej inwestycji. Może jednak dawać przedsiębiorcy tytuł do wejścia na grunt i być podstawą wpisu w księdze wieczystej.

Podsumowanie

Umowa o ustanowienie służebności przesyłu jest najlepszym sposobem uporządkowania relacji między właścicielem nieruchomości a przedsiębiorcą przesyłowym, jeżeli strony są w stanie uzgodnić zakres służebności i wynagrodzenie. Gdy porozumienie nie jest możliwe, pozostaje droga sądowa, a przy niektórych inwestycjach celu publicznego również tryb administracyjny.

Największe znaczenie mają dokumenty i daty: kiedy powstały urządzenia, kto był wtedy właścicielem, czy istniała zgoda, umowa, decyzja administracyjna albo orzeczenie, czy przedsiębiorca może powołać się na zasiedzenie i jaki jest rzeczywisty wpływ urządzeń na korzystanie z nieruchomości. Dopiero po ustaleniu tych okoliczności można ocenić, czy korzystniejsze będzie żądanie ustanowienia służebności, zapłaty za bezumowne korzystanie, wpisu w księdze wieczystej, czy wyjątkowo usunięcia lub przeniesienia urządzeń.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 49, art. 118, art. 140, art. 222, art. 224-225, art. 230, art. 292 oraz art. 305¹-305⁴ - ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 606 - ISAP
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - ISAP
4. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, w szczególności art. 124 i art. 128 ust. 4 - ISAP
5. Ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, w szczególności art. 5 - ISAP
6. Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków - ISAP
7. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2013 r., III CZP 101/12 - roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu nie ulega przedawnieniu.
8. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08 - dopuszczalność zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu przed jej ustawowym uregulowaniem.
9. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05 - wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości przez posiadacza służebności w złej wierze.
10. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2005 r., III CK 129/04 - naruszenie własności uzasadniające roszczenie negatoryjne.
11. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08 - znaczenie braku tytułu prawnego przy ocenie złej wiary przedsiębiorcy.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.