Zasiedzenie służebności przez zakład energetyczny

Wyrok TK P 10/16 a stare słupy energetyczne

Przez wiele lat w orzecznictwie przyjmowano, że jeszcze przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego służebności przesyłu można było nabyć przez zasiedzenie szczególną służebność gruntową odpowiadającą treścią późniejszej służebności przesyłu. Konstrukcja ta miała duże znaczenie w sprawach dotyczących linii energetycznych, gazociągów, wodociągów i innych urządzeń posadowionych kilkadziesiąt lat temu.

Wyrokiem z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16, Trybunał Konstytucyjny uznał art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, rozumiane w ten sposób, że umożliwiają przedsiębiorcy przesyłowemu lub Skarbowi Państwa nabycie przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ K.c. w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, za niezgodne z Konstytucją. Chodzi więc o szczególną, historyczną konstrukcję dotyczącą okresu sprzed 3 sierpnia 2008 r., a nie o każdą służebność gruntową.

Na 7 września 2026 r. wyrok jest ujęty w urzędowym zbiorze orzecznictwa Trybunału jako OTK ZU A/2026, poz. 1, lecz nadal nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazuje, że brak publikacji rodzi wątpliwości co do bezpośredniej skuteczności prawnej wyroku. W orzecznictwie sądów pojawiły się również odmienne stanowiska co do konsekwencji tego braku, zwłaszcza przy próbach wznowienia prawomocnie zakończonych spraw.

Nie można więc przyjąć ani że P 10/16 automatycznie unieważnił wszystkie wcześniejsze zasiedzenia, ani że wyrok ten wolno pominąć przy ocenie zarzutu przedsiębiorstwa. Jeżeli zakład energetyczny opiera swoje stanowisko na okresie korzystania sprzed 3 sierpnia 2008 r., trzeba ustalić dokładnie, jakie prawo twierdzi, że nabył, w jakiej dacie miało dojść do nabycia oraz jakie dokumenty i orzeczenia mają tę tezę potwierdzać.

Wyrok P 10/16 nie kasuje samodzielnych tytułów prawnych. Jeżeli przedsiębiorstwo ma ważną umowę, prawomocne orzeczenie albo decyzję administracyjną dającą trwałe uprawnienie do korzystania z nieruchomości, taki tytuł wymaga osobnej analizy. Pytania prawne, na tle których zapadł P 10/16, dotyczyły właśnie spraw, w których nie wydano wskazanych w nich decyzji wywłaszczeniowych lub administracyjnych.

Trzy możliwe podstawy korzystania z działki przez zakład energetyczny

Przy starych słupach i liniach warto rozdzielić trzy sytuacje, ponieważ prowadzą do różnych wniosków procesowych.

• Służebność przesyłu po 3 sierpnia 2008 r. – od tej daty obowiązują art. 305¹–305⁴ K.c. i przedsiębiorca może korzystać z nieruchomości na podstawie służebności przesyłu, ustanowionej umownie lub sądownie, a w odpowiednich warunkach także nabytej przez zasiedzenie.
• Historyczna służebność gruntowa odpowiadająca treścią służebności przesyłu. To właśnie ta przed-2008 r. konstrukcja została zakwestionowana w wyroku P 10/16 i nie może być dziś przedstawiana jako bezsporna.
• Umowa albo decyzja administracyjna. Przedsiębiorstwo może mieć tytuł niezależny od zasiedzenia. Dotyczy to między innymi umów zawartych z właścicielem oraz decyzji wydawanych na podstawie dawnych przepisów wywłaszczeniowych lub obecnych przepisów o gospodarce nieruchomościami.

Brak wpisu służebności w księdze wieczystej nie przesądza, że przedsiębiorstwo korzysta z gruntu bez tytułu. Nie każdy tytuł powstaje dopiero przez wpis, a część uprawnień może wynikać z decyzji administracyjnej. Z drugiej strony sam fakt, że słupy energetyczne stoją na nieruchomości od kilkudziesięciu lat, również nie wystarcza do stwierdzenia zasiedzenia.

Na czym polega zasiedzenie służebności przesyłu?

Służebność przesyłu z art. 305¹ K.c. pozwala przedsiębiorcy korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej zgodnie z przeznaczeniem urządzeń przesyłowych. Może obejmować między innymi utrzymywanie linii, dostęp do urządzeń, przeglądy, konserwację, naprawy i usuwanie awarii. Nie oznacza przejęcia własności pasa gruntu. Jeżeli strony chcą uregulować ten stan umownie, odrębnym zagadnieniem jest ustanowienie służebności przesyłu.

Na podstawie art. 305⁴ K.c. do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Z kolei art. 292 K.c. wymaga przy zasiedzeniu korzystania z trwałego i widocznego urządzenia. Słupy, linia napowietrzna czy stacja transformatorowa co do zasady tworzą taki widoczny stan, ale nadal trzeba wykazać posiadanie służebności w konkretnym zakresie i przez wymagany czas.

Terminy stosowane odpowiednio do zasiedzenia wynoszą 20 lat przy dobrej wierze oraz 30 lat przy złej wierze. Przy ocenie dobrej lub złej wiary znaczenie ma przede wszystkim chwila objęcia służebności w posiadanie. Dobra wiara nie sprowadza się do samego przekonania przedsiębiorstwa, że urządzenia są potrzebne lub że inwestycja miała pozwolenie budowlane; trzeba zbadać, czy istniały podstawy do usprawiedliwionego przekonania o prawie do korzystania z cudzego gruntu.

Nie należy też automatycznie utożsamiać daty ustawienia słupa z początkiem biegu zasiedzenia. Trzeba ustalić, kiedy rozpoczęło się korzystanie z nieruchomości odpowiadające treści służebności, kiedy linię uruchomiono i czy późniejsze przebudowy zmieniły przebieg lub zakres korzystania. Gdy przedsiębiorstwo powołuje się na poprzedników prawnych, znaczenie ma również wykazanie przejścia posiadania i możliwość doliczenia okresów posiadania na zasadach wynikających z art. 176 K.c.

Jeżeli okres właściwej służebności przesyłu liczyć dopiero od 3 sierpnia 2008 r., to sam 20-letni termin nie może upłynąć wcześniej niż 3 sierpnia 2028 r., a 30-letni wcześniej niż 3 sierpnia 2038 r. Nie przesądza to jednak wyniku konkretnej sprawy, ponieważ przedsiębiorstwo może twierdzić, że dysponuje wcześniejszym tytułem albo powoływać się na historyczną konstrukcję objętą sporem po P 10/16.

Co naprawdę przerywa bieg zasiedzenia?

Dla przerwania biegu zasiedzenia potrzebna jest czynność właściciela, która w rozumieniu przepisów stosowanych odpowiednio do zasiedzenia bezpośrednio zmierza do ochrony prawa i zakwestionowania posiadania mogącego prowadzić do zasiedzenia. Zwykłe pismo do zakładu energetycznego, prośba o wyjaśnienia, reklamacja, wezwanie do zapłaty albo sama korespondencja negocjacyjna nie dają takiej ochrony jak właściwa czynność przed sądem.

W uchwale z 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10, Sąd Najwyższy przyjął, że wniosek właściciela nieruchomości o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem przerywa bieg terminu zasiedzenia tej służebności. Chodzi o wniosek z art. 305² § 2 K.c., składany przez właściciela wtedy, gdy przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do korzystania z urządzeń.

Przerwanie ma znaczenie tylko wtedy, gdy termin jeszcze biegnie. Jeżeli zasiedzenie nastąpiło wcześniej z mocy prawa, późniejszy wniosek nie cofa nabycia. Dlatego w sprawach, w których przedsiębiorstwo podaje konkretną datę zasiedzenia, trzeba porównać ją z datą każdej wcześniejszej czynności sądowej właściciela lub jego poprzedników.

Wniosek o ustanowienie służebności przesyłu

Jeżeli właściciel chce uregulować dalsze korzystanie z nieruchomości i przeciwdziałać biegnącemu zasiedzeniu, podstawowym instrumentem jest wniosek o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Sprawa jest rozpoznawana w postępowaniu nieprocesowym przez sąd rejonowy właściwy ze względu na położenie nieruchomości.

We wniosku należy oznaczyć nieruchomość i przedsiębiorstwo, opisać urządzenia oraz zakres korzystania z gruntu, a także wskazać proponowany przebieg pasa służebności i żądanie odpowiedniego wynagrodzenia. W praktyce przydatne są odpis księgi wieczystej, mapa lub szkic z przebiegiem urządzeń, zdjęcia, korespondencja z przedsiębiorstwem, stare mapy i dokumenty dotyczące budowy oraz eksploatacji linii.

Jeżeli przedsiębiorstwo podniesie zarzut zasiedzenia, sąd będzie badał między innymi początek i charakter posiadania, dobrą lub złą wiarę, ciągłość posiadania, następstwo prawne oraz wcześniejsze czynności właściciela. Przy urządzeniach sprzed 3 sierpnia 2008 r. analiza powinna obejmować także P 10/16 i dokładne ustalenie, czy przedsiębiorstwo powołuje się na zasiedzenie, czy na niezależny tytuł administracyjny albo umowny.

Czy zawezwanie do próby ugodowej wystarczy?

Zawezwania do próby ugodowej nie należy przedstawiać jako pewnego zamiennika wniosku o ustanowienie służebności przesyłu. W starszym orzecznictwie analizowano możliwość wywołania skutku w biegu zasiedzenia przez odpowiednio sformułowane zawezwanie, a w postanowieniu z 13 października 2011 r., V CSK 502/10, Sąd Najwyższy nakazał badać datę i treść takiego wniosku.

Stan prawny dotyczący skutków zawezwania w zakresie przedawnienia zmienił się 30 czerwca 2022 r. Obecnie wniosek o zawezwanie do próby ugodowej co do objętych nim roszczeń powoduje zawieszenie biegu przedawnienia na czas postępowania pojednawczego, a nie jego przerwanie. Ponieważ przepisy o biegu przedawnienia stosuje się do zasiedzenia odpowiednio, nie ma podstaw, aby bez analizy treści żądania, daty i przepisów przejściowych obiecywać właścicielowi automatyczne przerwanie zasiedzenia.

Jeżeli potencjalny termin zasiedzenia jest bliski, bezpieczniej nie opierać strategii wyłącznie na zawezwaniu. Trzeba dobrać czynność procesową bezpośrednio do celu właściciela i złożyć ją przed upływem terminu, który może być następnie przedmiotem sporu.

Pozew o bezumowne korzystanie nie przerywa zasiedzenia

Roszczenie o pieniądze za wcześniejsze korzystanie z nieruchomości jest czymś innym niż żądanie uregulowania prawa rzeczowego na przyszłość. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 listopada 2014 r., III CZP 45/14, przesądza, że wytoczenie przez właściciela powództwa o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności nie przerywa biegu jej zasiedzenia.

Właściciel może więc dochodzić zapłaty, jeżeli w konkretnej sprawie istnieją ku temu podstawy, ale nie powinien zakładać, że sam pozew o wynagrodzenie zabezpieczy go przed zarzutem zasiedzenia. Jeżeli priorytetem jest przerwanie biegnącego terminu, trzeba rozważyć czynność skierowaną bezpośrednio na uregulowanie lub ochronę prawa rzeczowego.

Jak przygotować się do sprawy z zakładem energetycznym?

Przed wyborem roszczenia warto odtworzyć historię linii i podstawę korzystania z gruntu. Najbardziej użyteczne jest zebranie informacji w jednej chronologii:

• ustalić datę budowy i uruchomienia linii oraz daty istotnych modernizacji lub zmiany jej przebiegu;
• ustalić obecnego właściciela urządzeń i ciąg następców prawnych przedsiębiorstwa;
• pozyskać umowy, zgody właścicieli, decyzje administracyjne, dokumenty lokalizacyjne i budowlane, protokoły odbioru, mapy oraz stare akta;
• sprawdzić księgę wieczystą, pamiętając, że brak wpisu służebności nie przesądza braku innego tytułu;
• zażądać od przedsiębiorstwa wskazania, czy powołuje się na zasiedzenie, umowę, decyzję administracyjną czy inne prawo, oraz od jakiej daty wywodzi swoje uprawnienie;
• sprawdzić wcześniejsze postępowania sądowe i czynności właścicieli, które mogły wpłynąć na bieg terminu.

Modernizacja linii nie zawsze uruchamia nowy termin zasiedzenia. Jej znaczenie zależy od tego, czy zmienił się przebieg urządzeń, zakres ingerencji w nieruchomość lub sposób wykonywania posiadania służebności. Podobnie sama zmiana nazwy lub formy prawnej przedsiębiorstwa nie przesądza o ciągłości posiadania; trzeba wykazać następstwo prawne i przeniesienie posiadania w zakresie wymaganym przez prawo.

Wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności zależy między innymi od powierzchni i przebiegu pasa służebności, przeznaczenia działki, ograniczeń w zabudowie, rodzaju urządzeń oraz wpływu infrastruktury na korzystanie z nieruchomości. W sprawach sądowych często potrzebna jest opinia biegłego.

Czy można żądać usunięcia słupów?

Żądanie usunięcia słupów albo przebudowy linii zależy przede wszystkim od tego, czy przedsiębiorstwo ma skuteczny tytuł do korzystania z nieruchomości. Jeżeli istnieje ważna służebność, umowa albo decyzja administracyjna, roszczenie o usunięcie urządzeń może być bezzasadne albo bardzo trudne do uwzględnienia.

Jeżeli przedsiębiorstwo nie ma tytułu, właściciel może rozważać roszczenia służące ochronie własności. Wybór między żądaniem usunięcia urządzeń, ustanowieniem służebności za wynagrodzeniem a negocjowaniem przebudowy wymaga jednak oceny dokumentów, przebiegu sieci, interesu właściciela i technicznych możliwości zmiany trasy.

FAQ

Czy po P 10/16 zakład energetyczny nadal może powoływać się na zasiedzenie?

Tak, przedsiębiorstwo może nadal podnosić taki zarzut, ale jego skuteczność nie jest automatyczna. Przy okresie sprzed 3 sierpnia 2008 r. trzeba uwzględnić wyrok P 10/16, jego brak ogłoszenia w Dzienniku Ustaw i aktualną praktykę sądową. Odrębnie bada się też zasiedzenie właściwej służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r. oraz ewentualne umowy i decyzje administracyjne.

Czy pozew o bezumowne korzystanie przerywa zasiedzenie?

Nie. Zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 listopada 2014 r., III CZP 45/14, powództwo o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie w zakresie odpowiadającym treści służebności nie przerywa biegu jej zasiedzenia.

Czy wniosek o ustanowienie służebności przesyłu jest pozwem?

Nie. Jest to wniosek rozpoznawany w postępowaniu nieprocesowym. Zgodnie z uchwałą SN III CZP 124/10 wniosek właściciela o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem może jednak przerwać bieg terminu zasiedzenia, jeżeli zostanie złożony zanim zasiedzenie nastąpi.

Czy brak służebności w księdze wieczystej oznacza, że zakład nie ma prawa do gruntu?

Nie. Brak wpisu jest ważną informacją, ale nie rozstrzyga sprawy. Tytuł przedsiębiorstwa może wynikać z decyzji administracyjnej, umowy, orzeczenia albo zasiedzenia. Dlatego księgę wieczystą trzeba zestawić z dokumentami dotyczącymi inwestycji i historią korzystania z nieruchomości.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795 – ELI
2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, OTK ZU A/2026, poz. 1 – Trybunał Konstytucyjny
3. Informacja Rzecznika Praw Obywatelskich o skutkach P 10/16 i braku publikacji w Dzienniku Ustaw – RPO
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10 – Sąd Najwyższy
5. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 listopada 2014 r., III CZP 45/14 – Sąd Najwyższy
6. Ustawa z dnia 2 grudnia 2021 r. zmieniająca zasady skutków zawezwania do próby ugodowej, Dz.U. 2021 poz. 2459 – tekst ustawy