Dożywotnia służebność mieszkania a zachowek

Kto może żądać zachowku po rodzicach?

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić dwa przyszłe rozliczenia: zachowek po panu Robercie oraz zachowek po jego żonie. Każdy z małżonków jest odrębnym spadkodawcą, a darowizna wspólnej nieruchomości może być oceniana osobno w odniesieniu do udziału przypadającego na każdego z nich.

Po żonie pana Roberta uprawnione do zachowku mogą być jej dzieci, czyli syn, który otrzymał nieruchomość, oraz córka. Synowi darowizna będzie zaliczana na należny mu zachowek, a córka może żądać uzupełnienia zachowku, jeżeli nie otrzyma należnej jej wartości w spadku, zapisie, darowiźnie albo w inny sposób przewidziany prawem.

Po panu Robercie uprawnione do zachowku są przede wszystkim jego własne dzieci. Pasierb nie jest zstępnym ojczyma, jeżeli nie doszło do przysposobienia. Z tego powodu przy zachowku po panu Robercie istotne będzie ustalenie, czy pasierb jest osobą obcą dla potrzeb zachowku oraz czy od darowizny do otwarcia spadku upłynęło więcej niż 10 lat.

Darowizna wspólnej nieruchomości a zachowek

Jeżeli małżonkowie nabyli nieruchomość do majątku wspólnego, a następnie wspólnie ją darowali, przy rozliczeniu zachowku zwykle analizuje się wartość przysporzenia przypadającego na każdego z małżonków. W praktyce często przyjmuje się równy udział każdego z małżonków, chyba że z konkretnego stanu prawnego lub orzeczenia wynika coś innego.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku określone darowizny dokonane przez spadkodawcę. Nie dolicza się jednak drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn dokonanych więcej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Ta zasada może mieć szczególne znaczenie przy darowiźnie na rzecz pasierba. Po matce obdarowany syn jest zstępnym, więc darowizna na jego rzecz nie korzysta z wyłączenia tylko dlatego, że minęło 10 lat. Po ojczymie sytuacja może być odmienna, jeżeli pasierb nie został przysposobiony i nie jest spadkobiercą po ojczymie. Wtedy 10-letni okres liczony od darowizny do śmierci spadkodawcy może ograniczyć możliwość doliczenia tej darowizny do substratu zachowku.

Roszczenie o zachowek przeciwko obdarowanemu pojawia się najczęściej wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać pełnej kwoty od spadkobierców. Obdarowany odpowiada w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny, a kolejność odpowiedzialności i zakres roszczeń zależą od konkretnych okoliczności sprawy.

Jak oblicza się zachowek?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się, kto dziedziczyłby z ustawy i jaki udział przypadłby danej osobie. Następnie określa się właściwy ułamek zachowku: połowę udziału ustawowego albo dwie trzecie, gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy.

Kolejnym etapem jest ustalenie substratu zachowku, czyli wartości spadku powiększonej o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne, z uwzględnieniem zasad wynikających z Kodeksu cywilnego. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

Jeżeli uprawniony sam otrzymał od spadkodawcy darowiznę, powołanie do spadku, zapis albo inne przysporzenie zaliczane na zachowek, należna mu kwota może zostać odpowiednio pomniejszona. Dlatego w sprawach rodzinnych istotne są nie tylko akty notarialne dotyczące jednej nieruchomości, lecz także wcześniejsze darowizny pieniężne, sfinansowanie zakupu mieszkania, przekazanie działki czy większe nakłady dokonane przez rodziców na rzecz jednego dziecka.

Służebność osobista a umowa dożywocia

Dożywotnia służebność mieszkania oznacza, że obdarowany otrzymał nieruchomość obciążoną prawem korzystania z niej przez wskazane osoby. Takie obciążenie wpływa na wartość nieruchomości, ponieważ nabywca nie może swobodnie korzystać z rzeczy w takim zakresie, jak gdyby służebności nie było.

Nie oznacza to jednak, że zachowek jest automatycznie wyłączony. Darowizna ze służebnością nadal pozostaje darowizną, jeżeli z aktu notarialnego i rzeczywistego celu stron wynika nieodpłatne przysporzenie na rzecz obdarowanego. Służebność może natomiast obniżyć wartość darowizny przyjmowaną do obliczeń.

Inaczej wygląda umowa dożywocia. Jeżeli właściciel przenosi własność nieruchomości w zamian za zobowiązanie nabywcy do zapewnienia mu dożywotniego utrzymania, nie jest to darowizna. Co do zasady wartości przekazanej nieruchomości z umowy dożywocia nie dolicza się do substratu zachowku jak darowizny. Trzeba jednak uważać na sytuacje, w których umowa została nazwana dożywociem, ale faktycznie miała ukrywać darowiznę.

Czy dzieci pasierba mogą żądać zachowku?

Dzieci pasierba nie nabywają automatycznie prawa do zachowku tylko dlatego, że ich ojciec otrzymał nieruchomość. Dalsi zstępni mogą być uprawnieni do zachowku dopiero wtedy, gdy w konkretnym porządku dziedziczenia wchodziliby w miejsce bliższego zstępnego, na przykład gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku albo został wyłączony od dziedziczenia w sposób przewidziany prawem.

Po żonie pana Roberta dzieci jej syna mogłyby więc mieć znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy ich ojciec nie dziedziczyłby po matce, a one wstąpiłyby w jego miejsce. Po panu Robercie ich sytuacja jest jeszcze słabsza, jeżeli nie było przysposobienia tworzącego więź prawną ze spadkodawcą.

Wydziedziczenie a pozbawienie zachowku

Wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 1008 k.c. spadkodawca może pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Samo wpisanie w testamencie, że dziecko zostaje wydziedziczone, nie wystarczy. Przyczyna musi być prawdziwa, konkretna i istnieć w rzeczywistości. Jeżeli wydziedziczony wykaże, że przyczyna była pozorna albo nie spełniała ustawowych warunków, może dochodzić zachowku.

W orzecznictwie podkreśla się, że dla skuteczności wydziedziczenia nie decyduje sama wola spadkodawcy, lecz obiektywne istnienie ustawowych podstaw. Sąd bada relacje rodzinne, możliwości kontaktu, zachowanie obu stron oraz to, czy naruszenia miały charakter uporczywy, czyli długotrwały lub powtarzalny.

Takie stanowisko wynika między innymi z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1974 r., sygn. akt I CR 873/74, a także z wyroków sądów apelacyjnych dotyczących uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie można odkładać bez końca. Co do zasady roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny, termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

W praktyce warto szybko ustalić, czy był testament, kiedy został ogłoszony, jakie składniki majątku pozostały w spadku i czy osoba, która otrzymała darowiznę, nadal jest wzbogacona. Ma to znaczenie zarówno dla uprawnionego do zachowku, jak i dla obdarowanego broniącego się przed roszczeniem.

FAQ

Czy służebność mieszkania wyłącza zachowek?

Nie. Służebność mieszkania sama w sobie nie wyłącza zachowku. Może jednak obniżyć wartość nieruchomości, od której oblicza się zachowek, ponieważ nieruchomość obciążona prawem dożywotniego korzystania jest mniej warta niż nieruchomość wolna od obciążeń.

Czy pasierb musi zapłacić zachowek dzieciom ojczyma?

To zależy od okoliczności. Jeżeli pasierb nie został przysposobiony i otrzymał darowiznę od ojczyma więcej niż 10 lat przed śmiercią ojczyma, może istnieć argument przeciwko doliczeniu tej darowizny do zachowku po ojczymie. Inaczej może być, gdy darowizna nastąpiła w krótszym okresie albo pasierb jest spadkobiercą.

Czy córka żony może żądać zachowku od brata, który dostał dom?

Tak, jeżeli chodzi o zachowek po ich matce i córka nie otrzymała należnego jej zachowku w inny sposób. Darowizna na rzecz syna jako zstępnego matki może być doliczona do spadku, a syn może odpowiadać za uzupełnienie zachowku w granicach przewidzianych prawem.

Czy wystarczy napisać w testamencie, że dziecko jest wydziedziczone?

Nie. Testament musi wskazywać ustawową przyczynę wydziedziczenia, a przyczyna ta musi być rzeczywista. Jeżeli wydziedziczenie jest gołosłowne, pozorne albo oparte na zdarzeniach, które nie spełniają przesłanek z Kodeksu cywilnego, może zostać zakwestionowane.

Jaki jest termin na dochodzenie zachowku?

Najczęściej termin wynosi 5 lat. Dla roszczeń przeciwko spadkobiercy liczy się go od ogłoszenia testamentu, a dla roszczeń przeciwko obdarowanemu zobowiązanemu do uzupełnienia zachowku od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Podsumowanie

Darowizna nieruchomości z dożywotnią służebnością może wpływać na zachowek, ale nie każda osoba z rodziny ma takie samo roszczenie. Po każdym z małżonków trzeba osobno ustalić krąg uprawnionych, wartość darowizny, datę jej dokonania, status obdarowanego oraz ewentualne wcześniejsze przysporzenia.

W opisanym układzie córka żony może mieć roszczenie o zachowek po matce wobec brata, który otrzymał nieruchomość. Dzieci pana Roberta mogą analizować zachowek po ojcu, ale przy darowiźnie dla pasierba szczególne znaczenie ma brak przysposobienia oraz 10-letnia reguła dotycząca darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1974 r., sygn. akt I CR 873/74
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 887/12
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 23/14