- Dzieci zmarłego syna mogą być uprawnione do zachowku po dziadku lub babci, jeżeli ich rodzic nie dożył spadku i same dziedziczyłyby z ustawy.
- Wdowa po synu nie jest spadkobiercą ustawowym po teściach, więc co do zasady nie przysługuje jej zachowek po nich.
- Darowizna domu może być uwzględniana przy obliczaniu zachowku; sama służebność mieszkania lub polecenie opieki nie zmienia automatycznie darowizny w dożywocie.
- Autentyczna umowa dożywocia jest czynnością odpłatną i co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku jak darowizna. Późniejsze niewykonywanie obowiązków nie zmienia automatycznie charakteru umowy.
- Roszczenia z tytułu zachowku podlegają co do zasady pięcioletnim terminom przedawnienia, dlatego warto szybko ustalić treść aktu notarialnego i daty istotne dla konkretnego spadku.
Kto może żądać zachowku po teściach?
Zachowek przysługuje zstępnym spadkodawcy, jego małżonkowi oraz rodzicom, jeżeli w konkretnej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sprawie oznacza to, że Pani jako synowa nie ma własnego roszczenia o zachowek po teściach.
Inaczej wygląda sytuacja Pani dzieci. Jeżeli Pani mąż, czyli syn teściów, zmarł przed swoim ojcem lub matką, jego dzieci mogą wejść w jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym. W takim układzie wnuki mogą być uprawnione do zachowku po dziadku, a po śmierci babci także po babci.
Nie oznacza to automatycznie, że zachowek będzie należny. Trzeba ustalić skład spadku po każdym z dziadków, ewentualny testament, dokonane darowizny oraz przede wszystkim rodzaj umowy, na podstawie której przeniesiono własność domu.
Darowizna domu za opiekę a zachowek
W rodzinach często mówi się, że nieruchomość została „przepisana za opiekę”. Takie potoczne określenie nie przesądza skutków prawnych. Akt notarialny mógł obejmować darowiznę, darowiznę ze służebnością mieszkania, darowiznę z poleceniem opieki albo umowę dożywocia.
Jeżeli była to darowizna, jej wartość może podlegać doliczeniu przy obliczaniu zachowku według zasad z art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego. Późniejsza sprzedaż domu przez obdarowanego nie usuwa automatycznie skutków wcześniejszej darowizny dla zachowku.
Przy obliczaniu wartości darowizny zasadą jest ustalenie stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli dom został później rozbudowany, gruntownie wyremontowany albo sprzedany, trzeba oddzielić wartość darowanego składnika od późniejszych nakładów i zmian.
Darowizna nie staje się umową dożywocia tylko dlatego, że obdarowany ustanowił na rzecz darczyńcy służebność mieszkania albo zobowiązał się do określonej pomocy. O kwalifikacji czynności decyduje treść aktu i zgodny zamiar stron, a nie samo rodzinne określenie „za opiekę”.
Zobacz również: dożywocie a zachowek dla rodzeństwa
Dziadek i babcia przekazali synowi dom darowizną, zastrzegając dla siebie służebność mieszkania. Jeden z ich synów zmarł wcześniej, pozostawiając dwoje dzieci. Po śmierci dziadka wnuki mogą badać, czy wartość udziału dziadka w darowanym domu powinna zostać uwzględniona przy obliczaniu ich zachowku. Sama służebność mieszkania nie czyni tej czynności umową dożywocia.
Umowa dożywocia a zachowek
Umowa dożywocia z art. 908 Kodeksu cywilnego polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania. Jeżeli strony nie ustaliły inaczej, nabywca powinien m.in. przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający miejscowym zwyczajom.
Dożywocie jest umową odpłatną i wzajemnie obciążającą strony. Dlatego nieruchomość przeniesiona na podstawie autentycznej umowy dożywocia co do zasady nie jest traktowana jak darowizna doliczana do substratu zachowku. Dla kwalifikacji umowy znaczenie ma przede wszystkim jej treść oraz rzeczywisty cel stron z chwili zawarcia.
Niewykonywanie dożywocia nie oznacza automatycznie darowizny
Późniejsze niewykonywanie albo nienależyte wykonywanie obowiązków wobec dożywotnika nie powoduje samo przez się, że odpłatna umowa dożywocia „zamienia się” w darowiznę. Taki problem należy rozpatrywać jako kwestię wykonania zobowiązania, a nie jako automatyczną zmianę rodzaju zawartej wcześniej czynności prawnej.
Jeżeli relacje między dożywotnikiem a zobowiązanym ułożą się tak, że nie można wymagać dalszej bezpośredniej styczności, art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać zamiany wszystkich lub części uprawnień objętych dożywociem na dożywotnią rentę. W wypadkach wyjątkowych, przy spełnieniu ustawowych warunków, sąd może rozwiązać umowę dożywocia. Niezależnie od tego mogą wchodzić w grę roszczenia o spełnienie zaległych świadczeń albo odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy.
Jeżeli zobowiązany z tytułu dożywocia zbył nieruchomość, dożywotnik może na podstawie art. 914 Kodeksu cywilnego żądać zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa. To również jest odrębne zagadnienie od zachowku.
Nie wiesz, czy akt notarialny był darowizną czy dożywociem?
Przy sporze o zachowek decydująca może być dokładna treść aktu, data zawarcia umowy i sytuacja rodzinna. Prawnik może ocenić, jakie skutki dana czynność wywołuje dla zachowku i czy brak opieki rodzi odrębne roszczenia z dożywocia.
Prześlij akt i opisz sytuację ›Pozorność dożywocia a ukryta darowizna
Inaczej należy ocenić sytuację, w której strony tylko pozornie nazwały czynność dożywociem, podczas gdy od początku ich rzeczywistym zamiarem było nieodpłatne przekazanie nieruchomości. Wtedy możliwa jest analiza pozorności na podstawie art. 83 Kodeksu cywilnego i rzeczywistej treści czynności.
Taki zarzut wymaga jednak dowodów dotyczących zamiaru stron i okoliczności istniejących przy zawieraniu umowy. Sam fakt, że po kilku latach nabywca przestał pomagać, strony popadły w konflikt albo zakres opieki był mniejszy niż oczekiwał dożywotnik, nie wystarcza do prostego uznania, że od początku zawarto darowiznę.
Rodzice przenieśli własność domu na syna w umowie dożywocia. Po kilku latach relacje się pogorszyły, a syn zaczął nienależycie wykonywać część obowiązków opiekuńczych. Sam ten późniejszy stan nie powoduje, że umowa staje się darowizną i że wartość domu automatycznie wchodzi do substratu zachowku. Dożywotnik może natomiast dochodzić roszczeń wynikających z niewykonywania umowy, a przy spełnieniu przesłanek z art. 913 Kodeksu cywilnego żądać zamiany świadczeń na rentę albo wyjątkowo rozwiązania umowy.
Zachowek po zmarłym dziadku i po żyjącej babci
Jeżeli teść zmarł dwa lata temu, roszczenie związane z zachowkiem po nim może być nadal aktualne, ale trzeba sprawdzić właściwy początek biegu przedawnienia i osobę, przeciwko której roszczenie jest kierowane. Kodeks cywilny przewiduje co do zasady pięcioletnie terminy przedawnienia roszczeń z tytułu zachowku. Roszczenie przeciwko obdarowanemu z tytułu otrzymanej darowizny przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku. W przypadku testamentu art. 1007 § 1 wiąże bieg terminu z jego ogłoszeniem.
Jeżeli nie było testamentu, a roszczenie jest dochodzone między spadkobiercami ustawowymi, w orzecznictwie przyjmuje się odpowiednie stosowanie reguły wiążącej termin z otwarciem spadku. Dlatego przy ocenie przedawnienia trzeba znać datę śmierci spadkodawcy, podstawę dziedziczenia i status osoby pozwanej.
Wobec teściowej sytuacja wygląda inaczej, ponieważ ona nadal żyje. Zachowek po osobie żyjącej jeszcze nie istnieje. Można jednak już teraz zabezpieczyć dokumenty, ustalić treść aktu notarialnego, sprawdzić księgę wieczystą i zgromadzić informacje o tym, jaki majątek należał do każdego z teściów.
Jeżeli dom należał do majątku wspólnego teściów, trzeba osobno przeanalizować udział przypadający na zmarłego teścia i sytuację majątkową teściowej. Zachowek po każdym z nich będzie oceniany odrębnie, ponieważ po każdym spadkodawcy otwiera się osobny spadek.
Babcia nadal żyje, ale wcześniej razem z mężem podpisała akt przenoszący własność domu. Po śmierci dziadka można analizować tylko zachowek po nim. Roszczenie po babci jeszcze nie powstało. Po jej śmierci konieczna będzie odrębna ocena jej spadku i dokonanych przez nią czynności.
Od kogo żąda się zapłaty zachowku?
Roszczenie o zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym. Nie żąda się zwrotu domu ani unieważnienia jego późniejszej sprzedaży tylko dlatego, że uprawnionemu przysługuje zachowek.
W pierwszej kolejności trzeba ustalić odpowiedzialność spadkobiercy oraz innych osób wskazanych w przepisach o zachowku. Jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od osób ponoszących wcześniejszą odpowiedzialność, a spadkodawca dokonał darowizny podlegającej doliczeniu, art. 1000 Kodeksu cywilnego może prowadzić do odpowiedzialności obdarowanego w granicach przewidzianych ustawą.
W opisanej sprawie osoba, która otrzymała dom, może więc być adresatem roszczenia tylko wtedy, gdy z rodzaju czynności i pozostałych okoliczności wynika podstawa odpowiedzialności za zachowek. Sama informacja, że szwagier później sprzedał dom albo nie sprawował opieki tak, jak oczekiwała rodzina, nie przesądza tej odpowiedzialności.
Jakie dokumenty trzeba sprawdzić?
Przed kierowaniem żądania zapłaty warto zgromadzić dokumenty pozwalające ustalić podstawę zachowku, jego wysokość i osobę odpowiedzialną. Najważniejsze będą:
- akt notarialny przeniesienia własności domu na szwagra,
- akt zgonu teścia oraz dokumenty potwierdzające pokrewieństwo dzieci ze zmarłym synem,
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po teściu, jeżeli zostały sporządzone,
- testament i protokół jego otwarcia i ogłoszenia, jeżeli testament istnieje,
- odpis księgi wieczystej nieruchomości,
- dane potrzebne do ustalenia wartości nieruchomości oraz informacje o późniejszych nakładach,
- informacje o innych darowiznach, zapisach i składnikach majątku spadkowego,
- jeżeli kwestionowana jest autentyczność dożywocia – dowody dotyczące zamiaru stron i okoliczności zawarcia umowy, a nie tylko późniejszego konfliktu.
Jeżeli nie ma Pani aktu notarialnego, warto ustalić numer księgi wieczystej oraz kancelarię notarialną, w której dokonano czynności. Możliwość uzyskania wypisu aktu zależy od podstawy prawnej i wykazania uprawnienia lub interesu prawnego w danym trybie.
Przeczytaj też: testament i przekazanie mieszkania za opiekę
Ile może wynosić zachowek?
Wysokość zachowku zależy od udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału.
Jeżeli zmarły syn pozostawił kilkoro dzieci, dzielą one między siebie udział, który przypadłby ich ojcu. Dopiero od tak ustalonego udziału oblicza się zachowek każdego z wnuków. Do obliczeń trzeba uwzględnić także małżonka spadkodawcy, liczbę jego dzieci, skład czystej wartości spadku oraz darowizny i inne przysporzenia doliczane zgodnie z Kodeksem cywilnym.
Bez ustalenia wartości majątku, składu rodziny i treści aktu notarialnego nie da się rzetelnie podać kwoty. Najpierw trzeba rozstrzygnąć, czy nieruchomość w ogóle wpływa na substrat zachowku i przeciwko komu można kierować żądanie.
FAQ
Czy synowa ma zachowek po teściach?
Nie. Synowa nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po teściach. Uprawnione mogą być natomiast jej dzieci, jeżeli ich zmarły ojciec był dzieckiem spadkodawców i nie dożył otwarcia spadku.
Czy wnuki mogą żądać zachowku po dziadkach?
Tak, jeżeli ich rodzic, który był dzieckiem spadkodawcy, zmarł wcześniej i wnuki dziedziczyłyby po dziadku lub babci z ustawy. Wtedy mogą wejść w miejsce zmarłego rodzica przy ustalaniu udziału spadkowego.
Czy brak opieki powoduje, że dożywocie staje się darowizną?
Nie. Późniejsze niewykonywanie albo nienależyte wykonywanie obowiązków z dożywocia nie powoduje automatycznego przekształcenia umowy w darowiznę. Może rodzić roszczenia z umowy, a w warunkach z art. 913 Kodeksu cywilnego prowadzić do zamiany uprawnień na rentę albo wyjątkowo do rozwiązania umowy. Odrębną kwestią jest udowodnienie, że już w chwili zawarcia dożywocie było czynnością pozorną i miało ukrywać darowiznę.
Czy sprzedaż darowanego domu usuwa prawo do zachowku?
Nie. Jeżeli dom był wcześniej przedmiotem darowizny podlegającej doliczeniu do substratu zachowku, jego późniejsza sprzedaż przez obdarowanego nie przekreśla automatycznie roszczenia. Trzeba jednak ustalić podstawę i zakres odpowiedzialności konkretnej osoby.
Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?
Co do zasady stosuje się termin pięcioletni. Przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu z tytułu darowizny termin biegnie od otwarcia spadku. Przy roszczeniach związanych z testamentem art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego wiąże termin z ogłoszeniem testamentu. W sprawach między spadkobiercami ustawowymi trzeba uwzględnić zasady przyjęte w orzecznictwie i konkretny stan faktyczny.
Czy można żądać zachowku po osobie, która jeszcze żyje?
Nie. Zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy. Jeżeli babcia żyje, roszczenie po niej jeszcze nie istnieje, ale można zabezpieczyć dokumenty potrzebne do późniejszej oceny.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności art. 83, art. 908–914, art. 931, art. 991–1001 oraz art. 1007.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 17 września 2021 r., I CSKP 140/21 – w zakresie odpłatnego charakteru dożywocia, pozorności i znaczenia sposobu wykonywania świadczeń.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 1 czerwca 2022 r., I NSNc 551/21 – w zakresie skutków umowy dożywocia dla substratu zachowku.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2021 r., III CSKP 107/21 – w zakresie przedawnienia roszczenia o zachowek między spadkobiercami ustawowymi.
