Śmierć obdarowanego a odwołanie darowizny

Czy śmierć obdarowanego unieważnia darowiznę?

Nie. Sama śmierć obdarowanego przed darczyńcą nie powoduje automatycznego upadku darowizny. Jeżeli darowizna została ważnie zawarta i wykonana, obdarowany stał się właścicielem rzeczy albo nieruchomości, a po jego śmierci składnik ten wchodzi co do zasady do spadku po nim.

Zgodnie z art. 888 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Przy nieruchomości konieczny jest akt notarialny. Przy rzeczach ruchomych niezachowanie formy aktu notarialnego może zostać sanowane przez wykonanie darowizny, czyli faktyczne spełnienie świadczenia.

Darowizna nie jest w polskim prawie umową, której skuteczność zależy od przeżycia darczyńcy przez obdarowanego. Nie należy jej utożsamiać z rozporządzeniem na wypadek śmierci. Co do zasady własność nieruchomości nie może być przeniesiona pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, dlatego jeśli rodzice przenieśli własność domu lub mieszkania na syna w zwykłej umowie darowizny, późniejsza śmierć syna nie cofa tej czynności.

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Darczyńca może odwołać nawet wykonaną darowiznę, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Chodzi o zachowania szczególnie naganne, oceniane obiektywnie, takie jak poważna krzywda wyrządzona darczyńcy, uporczywe i zawinione uchylanie się od elementarnych obowiązków rodzinnych, przemoc, znieważanie, porzucenie w chorobie albo inne działania świadczące o rażąco złej woli.

Nie każde pogorszenie relacji rodzinnych wystarczy. Spór, brak częstych odwiedzin, różnice zdań czy jednorazowa przykrość zwykle nie będą jeszcze rażącą niewdzięcznością. W praktyce trzeba wykazać konkretne fakty, ich czas, intensywność, skutki dla darczyńcy oraz związek z osobą obdarowanego.

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Jeżeli przedmiotem była nieruchomość, samo oświadczenie nie przenosi automatycznie własności z powrotem na darczyńcę. Gdy obdarowany albo jego następcy prawni nie chcą dobrowolnie przenieść własności, konieczne może być postępowanie sądowe.

Istotny jest termin. Darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności. Odwołanie nie jest także możliwe, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył.

Czy można odwołać darowiznę po śmierci obdarowanego?

To najtrudniejszy element takich spraw. W orzecznictwie przyjmuje się, że po śmierci obdarowanego darczyńca nie może skutecznie odwołać darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, jeżeli odwołanie miałoby być oparte na zachowaniu samego zmarłego obdarowanego, a oświadczenie nie zostało złożone za jego życia. Takie stanowisko wynika między innymi z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1395/00.

Jeszcze ważniejsze w opisanej sytuacji jest to, że naganne zachowanie dzieci, małżonka albo innych spadkobierców zmarłego obdarowanego nie jest rażącą niewdzięcznością obdarowanego. Spadkobiercy mogą zachowywać się wobec darczyńcy obojętnie lub niewłaściwie, ale nie byli stroną umowy darowizny jako obdarowani. Z tego powodu ich późniejsze postępowanie co do zasady nie daje podstawy do odwołania darowizny dokonanej na rzecz zmarłego syna.

Nie oznacza to jednak, że zawsze nie ma żadnych roszczeń. Trzeba ustalić, co dokładnie podpisano u notariusza: zwykłą darowiznę, darowiznę z poleceniem, darowiznę z ustanowieniem służebności osobistej mieszkania, czy może umowę dożywocia. Każda z tych konstrukcji daje inne skutki.

Darowizna, dożywocie i służebność mieszkania - dlaczego to ma znaczenie?

Zwykła darowizna oznacza bezpłatne przekazanie składnika majątku. Jeżeli w akcie notarialnym nie ustanowiono żadnych dodatkowych praw dla darczyńców, ich sytuacja po śmierci obdarowanego może być bardzo trudna, zwłaszcza gdy nieruchomość odziedziczyły osoby, które nie utrzymują z nimi kontaktu.

Inaczej działa umowa dożywocia. W takiej umowie nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, w tym zwykle przyjęcie jako domownika, wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło, opał, pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom. Jeżeli zawarto dożywocie, śmierć pierwotnego nabywcy nie musi oznaczać wygaśnięcia ochrony dożywotnika.

Jeszcze inną konstrukcją jest służebność osobista mieszkania. Jeżeli została ustanowiona i ujawniona, darczyńca może mieć prawo dalszego korzystania z określonych pomieszczeń niezależnie od tego, kto jest właścicielem nieruchomości. Warto więc dokładnie przeczytać akt notarialny i odpis księgi wieczystej.

Co można zrobić w praktyce?

W pierwszej kolejności należy zebrać dokumenty: akt notarialny, odpis księgi wieczystej, dokumenty spadkowe po obdarowanym, korespondencję ze spadkobiercami oraz dowody dotyczące ewentualnych obietnic opieki. Dopiero po analizie dokumentów można ocenić, czy chodzi o zwykłą darowiznę, czy o czynność zawierającą dodatkowe zabezpieczenia.

Jeżeli była to zwykła darowizna, a obdarowany zmarł przed złożeniem oświadczenia o odwołaniu, możliwości odzyskania nieruchomości są ograniczone. Jeżeli jednak w akcie widnieje dożywocie, służebność mieszkania albo inne konkretne zobowiązanie, można rozważyć dochodzenie wykonania tych obowiązków, ochronę posiadania, roszczenia związane z naruszeniem prawa do mieszkania albo inne środki zależne od treści dokumentu.

Nie istnieje organ administracyjny, który na wniosek darczyńcy unieważni prawidłowo zawartą darowiznę tylko dlatego, że dalsze losy rodzinne okazały się niesprawiedliwe. Sprawy o przeniesienie własności, ustalenie praw, wykonanie obowiązków albo ochronę naruszonych uprawnień rozpoznaje sąd. Pisma do posła, ministerstwa czy Rzecznika Praw Obywatelskich mogą mieć znaczenie sygnalizacyjne, ale nie zastępują postępowania sądowego w konkretnej sprawie.

Skarga nadzwyczajna również nie jest prostą drogą do odwrócenia skutków darowizny. Dotyczy prawomocnych orzeczeń sądowych i może zostać wniesiona tylko przez uprawnione podmioty. Jeżeli wcześniej nie zapadło prawomocne orzeczenie w sprawie, ten instrument co do zasady nie rozwiąże problemu.

FAQ

Czy darowizna jest ważna tylko wtedy, gdy obdarowany przeżyje darczyńcę?

Nie. Ważność darowizny nie zależy od tego, czy obdarowany przeżyje darczyńcę. Jeżeli darowizna została skutecznie dokonana, jej przedmiot wchodzi po śmierci obdarowanego do jego spadku.

Czy można odwołać darowiznę z powodu zachowania spadkobierców obdarowanego?

Co do zasady nie. Rażąca niewdzięczność, o której mowa przy odwołaniu darowizny, musi dotyczyć obdarowanego. Zachowanie jego spadkobierców nie jest zwykle podstawą do odwołania darowizny dokonanej wcześniej na rzecz zmarłego.

Czy brak opieki nad darczyńcą zawsze oznacza rażącą niewdzięczność?

Nie zawsze. Sąd ocenia konkretne okoliczności: stopień winy, uporczywość zachowania, potrzeby darczyńcy, relacje rodzinne i treść ewentualnych obowiązków. Sama obojętność moralna może nie wystarczyć, jeżeli nie osiąga poziomu rażącej niewdzięczności w rozumieniu prawa.

Co jest korzystniejsze dla osoby przekazującej mieszkanie: darowizna czy dożywocie?

To zależy od celu. Jeżeli osoba przekazująca nieruchomość oczekuje realnego utrzymania i opieki, umowa dożywocia zwykle daje silniejsze podstawy do dochodzenia świadczeń niż zwykła darowizna. Decyzję warto podjąć przed podpisaniem aktu notarialnego.

Czy skarga nadzwyczajna pomoże odzyskać nieruchomość po darowiźnie?

Zwykle nie jest to podstawowa ani szybka droga. Skarga nadzwyczajna dotyczy prawomocnych orzeczeń sądowych i może być wniesiona tylko przez określone podmioty. Nie służy do prostego cofnięcia aktu notarialnego, gdy nie było jeszcze sprawy sądowej.

Podsumowanie

Śmierć obdarowanego przed darczyńcą nie unieważnia darowizny i nie powoduje automatycznego powrotu nieruchomości do darczyńcy. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jest możliwe tylko w ściśle określonych warunkach, w terminie rocznym i zasadniczo w odniesieniu do zachowania obdarowanego. Jeżeli problem dotyczy zachowania spadkobierców zmarłego obdarowanego, podstawy prawne są znacznie słabsze.

Najważniejsze jest ustalenie, czy podpisano zwykłą darowiznę, czy umowę z dodatkowymi zabezpieczeniami, takimi jak dożywocie, służebność mieszkania albo konkretne polecenie. To właśnie treść aktu notarialnego decyduje o tym, czy darczyńca może dochodzić dalszej ochrony.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1395/00