• Data: 2026-01-28 • Autor: Katarzyna Talkowska-Szewczyk
Mama przepisała mi dom w formie darowizny z umową dożywocia, jednakże z przyczyn niezależnych ode mnie muszę go jej zwrócić lub przepisać na inną osobę (siostra lub siostrzeńca) – nie wiem, jak byłoby korzystniej. Czy może lepiej zrzec się darowizny i żeby to mama przekazała ją na wnuka?
.jpg)
Podstawę prawną do udzielenia odpowiedzi na zadane przez Panią pytanie stanowi ustawa Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego „jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym”. Nadto zgodnie z § 2 „jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia”.
Wskazać należy, że umowa dożywocia jest to tzw. umowa o funkcji alimentacyjnej, wykorzystywana głównie w celu zapewnienia pieczy i środków utrzymania osobom starszym albo niepełnosprawnym, które w zamian za przeniesienie własności nieruchomości uzyskują szereg świadczeń, które zapewniają im byt. Dodatkowo świadczenia składające się na treść prawa dożywocia są określone bardzo szeroko i w sposób niewyczerpujący, co oznacza, że treść umowy może być rozszerzania przez strony.
Zawarcia umowy dożywocia nie jest zawarciem umowy darowizny. To są dwie zupełnie różne instytucje procesowe.
W opisanym stanie faktycznym jedyna możliwość skorzystania z jakiejś możliwości manewru to art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że „jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień” (§ 1). Natomiast w oparciu o § 2 „w wypadkach wyjątkowych sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie. Niestety nie może przenieść Pani obowiązków wynikających z umowy dożywocia na inną osobę. Pozostaje Pani jedynie wniosek do Sądu o zmianę umowy dożywocia na rentę lub też także na rozwiązanie umowy”.
Komentowany przepis ustanawia wyjątki od zasady pacta sunt servanda kwalifikowane jako szczególne przypadki klauzuli rebus sic stantibus, jako że stanowią podstawę modyfikacji treści zobowiązania na żądanie jednej ze stron w razie zaistnienia późniejszych okoliczności powodujących, że wykonywanie zobowiązania jest szczególnie uciążliwe przynajmniej dla jednej ze stron. §1 dopuszcza zamianę prawa dożywocia (całego bądź tylko niektórych uprawnień) na dożywotnią rentę, jeżeli pomiędzy stronami wytworzyły się takie stosunki, że nie można od nich wymagać pozostawania nadal w bezpośredniej styczności; świadczenia rentowe mogą być bowiem spełniane bez osobistej styczności. Powody wytworzenia się trudnej do zniesienia sytuacji są obojętne , zatem mógłby to być nawet powód niezwiązany z wykonywaniem umowy dożywocia. Przyczyny tego stanu mają najczęściej charakter subiektywny (np. trwały konflikt stron), choć mogą być także od stron niezależne i nie wiązać się z ich złym nastawieniem (np. konieczność zmiany miejsca pobytu dożywotnika na zakład psychiatryczny). Stosunki uzasadniające modyfikację treści dożywocia powinny trwać w chwili orzekania i nie rokować poprawy, a sąd dokonujący ich oceny powinien zbadać indywidualne odczucia stron, ich stan zdrowia, poziom kulturalny, usposobienie i stosunki rodzinne. Legitymacja czynna do wystąpienia z żądaniem przysługuje każdej ze stron, nawet gdyby strona wnosząca powództwo ponosiła winę w wytworzeniu się negatywnej atmosfery.
Zamiana uprawnień dożywotnika na rentę powoduje zmianę treści dotychczasowego zobowiązania, a nie jego wygaśnięcie . Renta, jako surogat pierwotnych świadczeń, zachowuje te cechy dożywocia, które daje się pogodzić z jej charakterem, czyli przede wszystkim rozszerzoną skuteczność i niezbywalność. Zamiana następuje konstytutywnym wyrokiem sądu, skutecznym ex nunc, przy czym ingerencja sądu w stosunek dożywocia nie może przybrać innego kierunku niż zamiana uprawnień na rentę; sporne jest przy tym, czy ma być to renta wyłącznie pieniężna, czy też przedmiotem świadczeń mogą być również rzeczy oznaczone co do gatunku. Wysokość renty powinna odpowiadać równowartości uprawnień podlegających zamianie, celem renty jest bowiem zapewnienie dożywotnikowi ekwiwalentu należnych świadczeń. Okoliczność, że zobowiązany do świadczeń z umowy dożywocia nie wywiązywał się dotychczas należycie ze swojego obowiązku, nie może przemawiać na jego korzyść poprzez wyliczenie wysokości renty na podstawie wartości spełnianych rzeczywiście świadczeń. W takim wypadku wysokość renty powinna być bowiem ustalona jako ekwiwalent świadczeń, które dożywotnik powinien był otrzymywać, gdyby dłużnik wywiązywał się z nich należycie. Wartość niektórych świadczeń może być jednak trudna do oszacowania (np. pomoc i pielęgnacja w chorobie), stąd na podstawie art. 322 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zasądzić odpowiednią sumę według oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy .
Ostatecznym środkiem, zastrzeżonym dla wyjątkowych sytuacji, jest rozwiązanie umowy dożywocia konstytutywnym wyrokiem sądu, dopuszczalne w przypadkach, gdy inne sposoby, jak wykonanie zaległego świadczenia lub zasądzenie renty nie pozwoliłoby osiągnąć słusznego rozwiązania. Wyjątkowość wypadku podlega ocenie w świetle konkretnych okoliczności; zdaniem Sądu Najwyższego z taką sytuacją mamy do czynienia zwłaszcza wtedy, gdy ma miejsce krzywdzenie dożywotnika , objawiające się zwłaszcza agresją i złą wolą po stronie jego kontrahenta bądź gdy zobowiązany z umowy dożywocia porzuca nieruchomość bez zamiaru powrotu, pozostawiając dożywotnika bez należnych mu świadczeń. Jest to środek najdalej idący, jako że niweczy skutki umowy dożywocia, prowadząc do powrotnego nabycia nieruchomości przez pierwotnego właściciela. Z roszczeniem tym może wystąpić wyłącznie dożywotnik będący pierwotnym właścicielem nieruchomości; nie przysługuje ono natomiast osobie bliskiej zbywcy nieruchomości (, ponieważ nie jest ona uprawniona do rozporządzania nieruchomością ; roszczenie to jest niedziedziczne. Powództwo należy kierować przeciwko aktualnemu właścicielowi nieruchomości obciążonej; gdyby więc pozwany zmarł po wytoczeniu powództwa, wykazanie wyjątkowości wypadku powinno dotyczyć nie osoby zmarłego, lecz osób spadkobierców.
Babcia przekazuje dom wnuczce
Pani Janina, 78-letnia wdowa, przekazała własność domu swojej wnuczce w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania. W umowie dożywocia zastrzeżono obowiązek opieki, zapewnienia posiłków, leków i pokrycia kosztów pogrzebu. Wnuczka zamieszkała razem z babcią i wypełnia świadczenia zgodnie z umową.
Konflikt między ojcem a synem
Pan Edward przekazał synowi gospodarstwo rolne w ramach umowy dożywocia, licząc na opiekę i wspólne zamieszkanie. Po kilku miesiącach doszło do poważnego konfliktu, a syn zaczął unikać kontaktu i nie wywiązywał się z opieki. Pan Edward wystąpił do sądu o zamianę dożywocia na rentę pieniężną, by uniknąć dalszego kontaktu.
Córka nie wywiązuje się z umowy
Pani Helena zawarła umowę dożywocia z córką, przekazując jej mieszkanie. Córka wkrótce wyprowadziła się za granicę i przestała zapewniać jakiekolwiek wsparcie. Pani Helena, pozbawiona opieki i środków do życia, wniosła do sądu pozew o rozwiązanie umowy dożywocia i odzyskanie mieszkania.
Umowa dożywocia to rozwiązanie, które pozwala osobie starszej lub niesamodzielnej przekazać nieruchomość w zamian za dożywotnie utrzymanie. W przypadku poważnych konfliktów, niewywiązywania się z opieki lub zmiany okoliczności, możliwa jest zamiana świadczeń na rentę, a w wyjątkowych przypadkach – całkowite rozwiązanie umowy przez sąd.
Jeśli masz wątpliwości co do treści umowy dożywocia lub problem z jej realizacją, pomożemy Ci ocenić sytuację i przygotować odpowiednie wnioski do sądu. Udzielamy wsparcia zarówno dożywotnikom, jak i osobom zobowiązanym do świadczeń.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
Zapytaj prawnika
.jpg "Prawne możliwości usunięcia słupa telefonicznego z działki")
.jpg "Linia energetyczna i kanalizacja przez działkę, czy można walczyć o odszkodowanie lub usunięcie przesyłu")
