Kabel światłowodowy na działce bez zgody

Kabel światłowodowy na prywatnej działce bez umowy

Jeżeli przez nieruchomość przebiega kabel telekomunikacyjny, światłowód albo inna infrastruktura sieciowa, pierwszym krokiem nie powinno być automatyczne żądanie zapłaty lub ustanowienia służebności. W telekomunikacji ogólne przepisy Kodeksu cywilnego trzeba zestawić ze szczególnymi zasadami dostępu wynikającymi z ustawy o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych.

Podstawą korzystania z działki może być m.in. umowa, zgoda udzielona w określonym zakresie, służebność przesyłu, decyzja administracyjna albo ustawowy dostęp telekomunikacyjny. Trzeba też rozróżnić właściciela kabla od podmiotu, który aktualnie go eksploatuje lub świadczy usługi. Nie zawsze jest to ta sama firma.

Brak służebności w księdze wieczystej jest ważną informacją, ale sam w sobie nie dowodzi, że kabel znajduje się na gruncie bez tytułu prawnego. Operator może korzystać z nieruchomości na innej podstawie, a w niektórych sytuacjach szczególne przepisy telekomunikacyjne przewidują dostęp bez ustanawiania służebności.

Warto zażądać od przedsiębiorcy wskazania podstawy prawnej korzystania z działki i przedstawienia dokumentów, na które się powołuje. Potrzebne są również informacje o dokładnym przebiegu kabla, szerokości pasa potrzebnego do eksploatacji, stanie technicznym, funkcji kabla oraz jego wpływie na planowaną inwestycję.

Zobacz również: pismo do operatora o usunięcie urządzenia z działki

Światłowód: art. 30 czy art. 33 megaustawy?

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie dla odpowiedzi na pytanie, czy dostęp jest odpłatny i czy właściciel może żądać ustanowienia służebności przesyłu. Aktualny tekst jednolity megaustawy został ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 562; późniejsza nowelizacja z Dz.U. z 2026 r. poz. 815 nie zmieniła art. 30 ani art. 33.

Art. 30 – dostęp związany z zapewnieniem telekomunikacji w budynku

Art. 30 ust. 1 przewiduje obowiązek zapewnienia przedsiębiorcy telekomunikacyjnemu dostępu do nieruchomości, w tym do budynku i punktu styku, w zakresie potrzebnym m.in. do doprowadzenia sieci o dużej przepustowości, korzystania z punktu styku oraz utrzymania, eksploatacji, przebudowy lub naprawy sieci – w celu zapewnienia telekomunikacji w tym budynku. Ustawa obejmuje również niezbędne wejście na teren.

Dostęp, o którym mowa w art. 30 ust. 1, jest co do zasady nieodpłatny. Nie oznacza to jednak, że właściciel ma ponosić skutki prac bez żadnej ochrony. Przedsiębiorca ma korzystać z dostępu w sposób możliwie najmniej uciążliwy, a po wykonaniu prac przywrócić nieruchomość do stanu poprzedniego. Ustawa przewiduje także reguły ponoszenia określonych kosztów związanych z udostępnieniem nieruchomości.

Szczególnie ważny jest art. 30 ust. 5g. Jeżeli zachodzą przesłanki dostępu z art. 30 ust. 1, właściciel lub użytkownik wieczysty nie może uzależnić tego dostępu od ustanowienia za wynagrodzeniem służebności przesyłu. Z tego powodu sama obecność światłowodu i brak służebności nie dają automatycznie podstawy do żądania zapłaty za ustanowienie takiego prawa.

Pisemna umowa o dostęp z art. 30 albo ostateczna decyzja o dostępie mogą stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej, a ustawa wiąże nimi również następców prawnych w przewidzianym zakresie. To kolejny powód, dla którego nie można utożsamiać braku służebności przesyłu z brakiem jakiegokolwiek tytułu do korzystania z nieruchomości.

Przy już istniejącym kablu trzeba dodatkowo sprawdzić sposób jego posadowienia. Art. 30 ust. 5 przewiduje szczególną regułę dla decyzji Prezesa UKE dotyczącej utrzymywania istniejących elementów sieci: nie obejmuje ona przypadku, gdy przedsiębiorca wykonał je bez tytułu prawnego do dysponowania nieruchomością na ten cel oraz wbrew woli lub bez wiedzy właściciela, użytkownika wieczystego albo zarządcy. Obecne przepisy o dostępie nie powinny więc być traktowane jako automatyczne zalegalizowanie każdego historycznego wejścia na grunt.

Nie każdy przypadek dostępu z art. 30 jest bezwzględnie nieodpłatny. Ustawa przewiduje szczególny wyjątek dotyczący dostępu do istniejącej infrastruktury technicznej budynku z art. 30 ust. 3, jeżeli infrastruktura ta należy do podmiotu, którego przeważającym przedmiotem działalności jest działalność telekomunikacyjna.

Art. 33 – inne przypadki dostępu do nieruchomości

Art. 33 ma zastosowanie w przypadkach innych niż określone w art. 30 ust. 1. Pozwala objętym ustawą podmiotom żądać dostępu do nieruchomości, w tym do budynku, w celu umieszczenia elementów sieci telekomunikacyjnej i powiązanych zasobów, a następnie ich eksploatacji i utrzymania. Warunkiem jest, aby taki sposób korzystania nie uniemożliwiał racjonalnego korzystania z nieruchomości, w szczególności nie prowadził do istotnego zmniejszenia jej wartości.

Dostęp z art. 33 jest co do zasady odpłatny. Wyjątek zachodzi m.in. wtedy, gdy strony w umowie postanowią inaczej; ustawa przewiduje również szczególny wyjątek dla określonych punktów dostępu bezprzewodowego na terenach kolejowych. Umowa o dostęp może stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej. Jeżeli w ciągu 30 dni od wystąpienia z wnioskiem o dostęp nie zostanie zawarta umowa, megaustawa przewiduje dalszy tryb z odpowiednim zastosowaniem art. 124 i art. 124a ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Kwestia	Art. 30	Art. 33
Cel dostępu	W ustawowych warunkach zapewnienie telekomunikacji w budynku, w tym doprowadzenie i utrzymanie sieci.	Inne przypadki umieszczenia, eksploatacji i utrzymania elementów sieci na nieruchomości.
Odpłatność	Co do zasady nieodpłatnie, z ustawowymi regułami kosztów i szczególnym wyjątkiem dotyczącym art. 30 ust. 3.	Co do zasady odpłatnie, chyba że strony postanowią inaczej albo zachodzi wyjątek ustawowy.
Brak porozumienia	Termin zawarcia umowy wynosi 30 dni od wniosku przedsiębiorcy; spór o dostęp może następnie zostać rozstrzygnięty w trybie przewidzianym w przepisach telekomunikacyjnych, w tym decyzją Prezesa UKE.	Po bezskutecznym upływie 30 dni ustawa odsyła odpowiednio do art. 124 i 124a ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Służebność przesyłu	Nie można uzależnić dostępu z art. 30 ust. 1 od odpłatnej służebności, jeżeli przesłanki ustawowego dostępu są spełnione.	Art. 33 stanowi odrębną podstawę dostępu; odpłatność z tego przepisu nie jest automatycznie wynagrodzeniem za służebność.

Jak ustalić podstawę korzystania z działki?

Przed sformułowaniem roszczeń trzeba oddzielić stan faktyczny od stanu prawnego. Samo ustalenie, że kabel leży w gruncie od wielu lat, nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy przedsiębiorca ma obecnie tytuł do korzystania z nieruchomości i na jakich warunkach.

Od operatora lub właściciela infrastruktury warto zażądać w szczególności:

• wskazania właściciela kabla i podmiotu, który obecnie go eksploatuje,
• mapy lub innego dokumentu pokazującego dokładny przebieg kabla i urządzeń towarzyszących,
• informacji, czy kabel jest czynny i jaką pełni funkcję, w tym jaki budynek lub obszar obsługuje,
• wskazania punktu styku, jeżeli operator powołuje się na art. 30 megaustawy,
• kopii umowy, zgody, decyzji Prezesa UKE, decyzji wydanej na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami albo innego dokumentu, z którego ma wynikać prawo do korzystania z gruntu,
• dokumentów dotyczących daty i podstawy posadowienia kabla, jeżeli przedsiębiorca powołuje się na wieloletnie korzystanie lub zasiedzenie.

Warto również zgromadzić własne dokumenty: aktualny odpis księgi wieczystej, mapę zasadniczą lub geodezyjną, dokumentację planowanej inwestycji, zdjęcia oznaczeń urządzeń oraz dowody konkretnej szkody lub ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości. Jeżeli kabel koliduje z budową, dobrze jest mieć stanowisko projektanta lub geodety co do możliwych wariantów przełożenia.

Czy można żądać wynagrodzenia za kabel na działce?

Nie można obiecać wynagrodzenia tylko dlatego, że w gruncie znajduje się światłowód i w księdze wieczystej nie ma służebności. Najpierw trzeba ustalić podstawę dostępu oraz okres, którego dotyczy żądanie.

Jeżeli spełnione są przesłanki art. 30 ust. 1 megaustawy, ustawowy dostęp jest co do zasady nieodpłatny, a właściciel nie może uzależniać go od ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu. W takim wariancie trzeba koncentrować się na zgodności korzystania z zakresem ustawowego dostępu, minimalizowaniu uciążliwości, kosztach przewidzianych ustawą oraz ewentualnej konkretnej szkodzie, a nie na automatycznym wynagrodzeniu za sam fakt przebiegu kabla.

Jeżeli właściwy jest art. 33, dostęp jest co do zasady odpłatny. Wysokość i warunki odpłatności powinny wynikać z umowy albo z rozstrzygnięcia wydanego w przewidzianym prawem trybie. Nie należy utożsamiać tej odpłatności z wynagrodzeniem za służebność przesyłu – są to odrębne konstrukcje prawne.

Dopiero gdy dla danego okresu nie ma szczególnego, umownego, rzeczowego ani administracyjnego tytułu do korzystania z nieruchomości, można rozważać roszczenia cywilne dotyczące bezumownego korzystania z rzeczy, w tym oparte na art. 224 i 225 Kodeksu cywilnego. Ich zasadność zależy m.in. od charakteru posiadania, dobrej lub złej wiary przedsiębiorcy oraz konkretnych okoliczności sprawy.

Ewentualne wynagrodzenie za bezumowne korzystanie nie jest karą ustalaną dowolnie przez właściciela. Przy jego określaniu znaczenie mogą mieć powierzchnia i sposób zajęcia gruntu, zakres faktycznych ograniczeń, charakter nieruchomości, lokalne warunki rynkowe oraz pas potrzebny do dostępu serwisowego. W sporze sądowym często konieczna jest opinia biegłego.

Roszczenie o naprawienie rzeczywistej szkody należy oceniać odrębnie od samej odpłatności za dostęp. Jeżeli przy pracach doszło np. do uszkodzenia nawierzchni, ogrodzenia lub nasadzeń, trzeba udokumentować zdarzenie, zakres szkody i koszty przywrócenia stanu poprzedniego. Przy dostępie z art. 30 przedsiębiorca ma ustawowy obowiązek korzystać z nieruchomości w sposób możliwie najmniej uciążliwy i po wykonaniu prac przywrócić ją do stanu poprzedniego.

Za jaki okres można żądać zapłaty?

Roszczenia pieniężne wymagają analizy przedawnienia. Nie należy automatycznie zakładać, że właściciel odzyska należność za cały okres istnienia kabla. Trzeba ustalić rodzaj roszczenia, daty korzystania, to, czy właścicielem jest osoba prywatna czy przedsiębiorca, oraz przepisy przejściowe dotyczące zmian terminów przedawnienia.

Trzeba też oddzielić przeszłość od teraźniejszości. Kabel mógł zostać ułożony wiele lat temu na innej podstawie niż ta, na którą operator powołuje się dziś. Obecne istnienie ustawowego prawa dostępu nie rozstrzyga automatycznie, czy wcześniejszy okres korzystania był zgodny z prawem ani czy powstało za niego roszczenie pieniężne.

Dlatego w wezwaniu lepiej wskazać konkretny okres i podstawę żądania niż żądać jednej zbiorczej kwoty „za kabel”. Pozwala to oddzielić ewentualne roszczenia za przeszłość od zasad przyszłego dostępu, przebiegu urządzenia i ewentualnego przełożenia.

Służebność przesyłu dopiero po ustaleniu reżimu telekomunikacyjnego

Przepisy art. 305¹–305⁴ Kodeksu cywilnego nadal mają znaczenie dla urządzeń telekomunikacyjnych, ale nie powinny być pierwszą i jedyną podstawą oceny sprawy. Najpierw trzeba sprawdzić, czy operator korzysta z ustawowego dostępu przewidzianego w megaustawie lub z innego szczególnego tytułu.

Służebność przesyłu może określać zakres korzystania z nieruchomości na potrzeby urządzeń przedsiębiorstwa, w tym dostęp eksploatacyjny, naprawy i modernizację. Może zostać ustanowiona umownie, a jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe i strony nie osiągną porozumienia – także przez sąd za odpowiednim wynagrodzeniem.

Nie wolno jednak mechanicznie przenosić tej konstrukcji na sytuację objętą art. 30 ust. 1 megaustawy. W takim przypadku art. 30 ust. 5g wprost zakazuje uzależniania ustawowego dostępu od ustanowienia za wynagrodzeniem służebności przesyłu. Z kolei art. 33 przewiduje własny, co do zasady odpłatny mechanizm dostępu i również nie oznacza automatycznie, że strony muszą ustanowić służebność.

Jeżeli po analizie okaże się, że nie ma szczególnej podstawy dostępu i strony chcą trwale uregulować korzystanie z działki służebnością, wynagrodzenie powinno odpowiadać zakresowi ingerencji w prawo własności. Znaczenie mają m.in. przebieg kabla, powierzchnia pasa, częstotliwość dostępu serwisowego, ograniczenia w zabudowie i wpływ na wartość oraz sposób korzystania z nieruchomości.

Przeczytaj również: ograniczenia w korzystaniu z działki przez kable telefoniczne

Czy można żądać usunięcia albo przełożenia światłowodu?

Takie żądanie może być zasadne, ale nie jest automatyczne. Art. 222 Kodeksu cywilnego chroni właściciela przed bezprawną ingerencją w jego nieruchomość. Zanim jednak właściciel oprze na tym przepisie żądanie usunięcia kabla, trzeba sprawdzić, czy przedsiębiorca nie ma skutecznego tytułu ustawowego, umownego, rzeczowego albo administracyjnego.

Jeżeli zastosowanie ma art. 30 megaustawy, znaczenie ma zakres ustawowego dostępu oraz obowiązek korzystania z nieruchomości w sposób możliwie najmniej uciążliwy. Jeżeli operator powołuje się na art. 33, trzeba badać m.in., czy sposób umieszczenia i utrzymywania sieci nie uniemożliwia racjonalnego korzystania z nieruchomości, w szczególności nie powoduje istotnego zmniejszenia jej wartości.

Przy kolizji z inwestycją często praktycznym rozwiązaniem jest przełożenie kabla. Właściciel powinien wykazać, na czym dokładnie polega kolizja, np. dołączając projekt zagospodarowania terenu, mapę, stanowisko projektanta lub inne dokumenty. Operator z kolei powinien wskazać podstawę prawną i techniczną dalszego utrzymywania kabla w dotychczasowym przebiegu.

Jeżeli strony nie porozumieją się, zakres możliwych roszczeń zależy od ustalonego tytułu. W jednej sprawie właściwa będzie droga przewidziana w megaustawie, w innej roszczenie cywilne o ochronę własności, a jeszcze w innej negocjacja lub postępowanie dotyczące trwałego uregulowania korzystania z gruntu.

Zasiedzenie służebności przesyłu a kabel telekomunikacyjny

Jeżeli operator powołuje się na wieloletnie korzystanie z gruntu, trzeba osobno zbadać zasiedzenie. Jest to inny problem niż ustawowy dostęp z art. 30 lub art. 33 megaustawy. W uproszczeniu przepisy o zasiedzeniu własności stosowane odpowiednio do służebności przewidują 20 lat przy dobrej wierze i 30 lat przy złej wierze, ale sama długość korzystania nie wystarcza.

Przy zasiedzeniu służebności gruntowej art. 292 Kodeksu cywilnego wymaga korzystania z trwałego i widocznego urządzenia. W przypadku kabla ułożonego pod ziemią spełnienie tego warunku trzeba oceniać na podstawie całego stanu faktycznego, w tym widocznych elementów infrastruktury, oznaczeń, studni, szaf, urządzeń towarzyszących oraz sposobu korzystania z nieruchomości. Nie należy automatycznie przyjmować, że sam niewidoczny przebieg kabla przesądza o zasiedzeniu.

Dodatkową ostrożność wymusza wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16. Trybunał zakwestionował wykładnię art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego pozwalającą przedsiębiorcy przesyłowemu lub Skarbowi Państwa nabyć przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu służebność gruntową odpowiadającą jej treścią.

Na dzień 1 września 2026 r. wyrok P 10/16 jest dostępny w oficjalnej bazie Trybunału i został ujęty w OTK ZU, ale nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że brak promulgacji rodzi wątpliwości co do bezpośrednich skutków prawnych tych rozstrzygnięć, a dotychczasowa linia orzecznicza Sądu Najwyższego nadal jest obecna w praktyce. Dlatego w konkretnej sprawie nie należy ani automatycznie uznawać dawnego zasiedzenia za skuteczne, ani zakładać, że P 10/16 definitywnie wyeliminował każdą taką możliwość.

Operator powołujący się na zasiedzenie powinien wykazać fakty pozwalające ocenić datę rozpoczęcia posiadania służebności, jego ciągłość, zakres korzystania, następstwo prawne oraz dobrą albo złą wiarę. Właściciel powinien zweryfikować te twierdzenia na podstawie map, dokumentacji technicznej, protokołów, decyzji i historii przedsiębiorcy.

Jak przygotować wezwanie do operatora?

Przed skierowaniem sprawy do sądu lub organu warto wysłać pisemne wezwanie. Powinno ono przede wszystkim zmierzać do ustalenia podstawy prawnej i faktycznej korzystania z nieruchomości, a dopiero w dalszej części formułować żądania odpowiednie do ustalonego wariantu.

W piśmie warto wskazać:

• dane właściciela, oznaczenie nieruchomości i numer księgi wieczystej,
• opis kabla, urządzeń towarzyszących i przybliżony przebieg, najlepiej z mapą,
• żądanie wskazania właściciela infrastruktury i podmiotu, który ją eksploatuje,
• żądanie przedstawienia podstawy prawnej korzystania z działki oraz dokumentów ją potwierdzających,
• prośbę o wyjaśnienie, czy operator kwalifikuje dostęp na podstawie art. 30 czy art. 33 megaustawy, a jeżeli art. 30 – jaki jest związek kabla z zapewnieniem telekomunikacji w konkretnym budynku i punktem styku,
• opis kolizji z inwestycją, utrudnień lub konkretnej szkody, jeżeli występują,
• żądanie adekwatne do wyniku tej kwalifikacji: ustalenia warunków dostępu, zapłaty należnej z właściwej podstawy, naprawienia szkody, przełożenia kabla, zaprzestania naruszeń albo rozpoczęcia rozmów o trwałym uregulowaniu korzystania z gruntu,
• rozsądny termin na odpowiedź i sposób dalszego kontaktu.

Nie należy wpisywać do pisma, że brak służebności oznacza automatyczny obowiązek zapłaty. Mocniejsze jest żądanie przedstawienia konkretnego tytułu i uzależnienie dalszych roszczeń od tego, co operator wykaże. Pismo warto wysłać w sposób pozwalający udowodnić jego doręczenie.

Co zrobić po wykryciu światłowodu na działce?

1. Ustal przebieg i właściciela infrastruktury. Zbierz mapy, zdjęcia, oznaczenia i dane operatora.
2. Zażądaj podstawy prawnej. Poproś o umowę, zgodę, decyzję lub wskazanie szczególnego tytułu ustawowego.
3. Rozstrzygnij art. 30 czy art. 33. Sprawdź funkcję kabla, budynek, punkt styku i cel dostępu; przy kablu tranzytowym nie zakładaj kwalifikacji z góry.
4. Oddziel przyszłość od przeszłości. Osobno oceń zasady dalszego dostępu, a osobno ewentualne roszczenia za wcześniejszy okres i przedawnienie.
5. Dopasuj żądanie do podstawy. Dopiero wtedy rozważ odpłatność z art. 33, służebność przesyłu, odszkodowanie za szkodę, roszczenia za bezumowne korzystanie albo usunięcie lub przełożenie urządzenia.

FAQ

Czy operator musi płacić za światłowód na mojej działce?

Nie zawsze. Jeżeli spełnione są przesłanki dostępu z art. 30 ust. 1 megaustawy, dostęp jest co do zasady nieodpłatny. W przypadkach objętych art. 33 dostęp jest co do zasady odpłatny. Jeżeli nie ma żadnego skutecznego tytułu, można dodatkowo badać roszczenia cywilne za bezumowne korzystanie. Dlatego odpowiedź zależy od kwalifikacji prawnej, a nie od samego faktu istnienia kabla.

Czy mogę żądać ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu?

Można rozważać służebność przesyłu na zasadach Kodeksu cywilnego, ale nie w każdej sytuacji można wymagać jej od operatora. Jeżeli spełnione są przesłanki dostępu z art. 30 ust. 1 megaustawy, właściciel nie może uzależniać tego dostępu od ustanowienia za wynagrodzeniem służebności przesyłu. Przy art. 33 również najpierw stosuje się szczególny mechanizm dostępu przewidziany w megaustawie.

Czy kabel tranzytowy przez działkę podlega art. 30 megaustawy?

Nie można tego przyjąć automatycznie. Art. 30 ust. 1 jest związany z zapewnieniem telekomunikacji w budynku. Przy kablu biegnącym jedynie tranzytem trzeba sprawdzić jego funkcję, relację do budynku i punktu styku oraz to, czy operator powołuje się na art. 33 lub inną podstawę prawną.

Czy brak wpisu w księdze wieczystej oznacza, że kabel jest bezprawny?

Nie. Brak wpisanej służebności jest ważnym sygnałem do dalszej weryfikacji, ale operator może mieć umowę, decyzję administracyjną, ustawowe prawo dostępu albo inny skuteczny tytuł. W pierwszej kolejności należy zażądać wskazania podstawy i dokumentów.

Czy mogę żądać przełożenia kabla, jeżeli blokuje inwestycję?

Można wystąpić z takim żądaniem, ale jego zasadność zależy od tytułu operatora, zakresu kolizji i możliwości technicznych. Przy art. 30 znaczenie ma wymóg możliwie najmniej uciążliwego korzystania, a przy art. 33 także to, czy dostęp nie uniemożliwia racjonalnego korzystania z nieruchomości. Dokumentacja projektowa i geodezyjna może mieć kluczowe znaczenie w negocjacjach lub sporze.

Czy operator może zasiedzieć prawo do korzystania z działki?

Może podnosić zarzut zasiedzenia, ale musi wykazać wszystkie jego przesłanki, a w przypadku służebności także znaczenie trwałego i widocznego urządzenia. Dodatkowo po wyroku TK P 10/16 istnieje istotny spór dotyczący historycznego zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wprowadzeniem tej instytucji do Kodeksu cywilnego. Sprawa wymaga analizy dokumentów i aktualnego orzecznictwa.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 562, z późn. zm.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795.
3. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 399, z późn. zm.
4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 – Trybunał Konstytucyjny.
5. Rzecznik Praw Obywatelskich, pismo z 2 lutego 2026 r. dotyczące skutków nieogłoszenia wyroków P 10/16 i SK 17/18 – RPO.