Wspólne mieszkanie małżonków a spadek

Co wynika ze współwłasności mieszkania małżonków?

Jeżeli każde z Państwa jest właścicielem udziału po 1/2 w mieszkaniu, to każde ma już własny tytuł prawny do lokalu. Zgodnie z art. 206 Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli.

Oznacza to, że dopóki oboje żyjecie i jesteście współwłaścicielami, służebność mieszkania nie jest podstawowym narzędziem ochrony. Problem pojawia się dopiero po śmierci jednego z małżonków, bo wtedy jego udział w mieszkaniu wchodzi do spadku i może przypaść innym osobom.

Nowy współwłaściciel nie może automatycznie wyrzucić pozostałego małżonka z mieszkania, ale może domagać się uregulowania sposobu korzystania z lokalu, rozliczeń, zniesienia współwłasności albo sprzedaży udziału. Dlatego warto zaplanować nie tylko testament, lecz także skutki finansowe zachowku.

Czy służebność mieszkania zabezpieczy pozostałego małżonka?

Służebność osobista mieszkania może być użytecznym rozwiązaniem, ale nie zawsze da się ją prosto zastosować przy lokalu, którego oboje małżonkowie są współwłaścicielami. Co do zasady nie ustanawia się służebności na własną rzecz w takim zakresie, w jakim dana osoba ma już prawo właścicielskie do lokalu.

Można natomiast rozważać rozwiązania testamentowe, które mają zapewnić pozostałemu małżonkowi prawo dalszego zamieszkiwania po śmierci współmałżonka. W praktyce notariusz może ocenić, czy w konkretnym stanie prawnym lokalu właściwy będzie zapis zwykły zobowiązujący spadkobierców do ustanowienia prawa mieszkania, zapis windykacyjny w testamencie notarialnym albo inne rozrządzenie dotyczące udziału w mieszkaniu.

Trzeba pamiętać, że służebność lub inne prawo do mieszkania nie usuwa automatycznie roszczenia o zachowek. Może zabezpieczyć faktyczne zamieszkiwanie, ale osoba uprawniona do zachowku może nadal dochodzić zapłaty pieniędzy, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Testamenty małżonków: co można, a czego nie można zrobić?

Małżonkowie nie mogą sporządzić jednego wspólnego testamentu. Każde z Państwa powinno sporządzić osobny testament. Testament może być własnoręczny, jeżeli spełnia wymogi z art. 949 Kodeksu cywilnego, czyli zostanie w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Przy mieszkaniu i kilku potencjalnych spadkobiercach bezpieczniejszy jest jednak zwykle testament notarialny.

Najprostszy wariant polega na tym, że każde z Państwa powołuje drugiego małżonka do spadku po sobie. Wtedy po śmierci pierwszego małżonka drugi może uzyskać pełnię praw do mieszkania albo większy udział, zależnie od treści testamentu i składu majątku.

Ten wariant ma jednak istotne ograniczenie: po śmierci drugiego małżonka mieszkanie przejdzie zgodnie z jego ostatnim testamentem albo ustawą. Testament można zmienić lub odwołać. Jeżeli zatem chcecie, aby po śmierci obojga połowa mieszkania przypadła synom żony, a druga połowa wskazanym krewnym męża, trzeba to precyzyjnie zaplanować i mieć świadomość, że polskie prawo ogranicza możliwość trwałego wiązania przyszłych decyzji spadkobiercy.

Zachowek dzieci, rodziców i dalszej rodziny

Synowie żony należą do kręgu osób, które co do zasady mogą dochodzić zachowku po swojej matce, jeżeli zostaną pominięci w dziedziczeniu albo otrzymają mniej, niż wynikałoby z przepisów o zachowku. Zachowek jest zasadniczo roszczeniem pieniężnym, a nie automatycznym prawem do wejścia do mieszkania jako współwłaściciel.

Kuzyni męża nie są osobami uprawnionymi do zachowku. Mogą jednak zostać powołani do spadku w testamencie. Jeżeli mąż nie ma dzieci, trzeba dodatkowo ustalić, czy żyją jego rodzice, ponieważ rodzice mogą należeć do kręgu uprawnionych do zachowku, jeżeli w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy.

Jeżeli celem jest ograniczenie przyszłych roszczeń o zachowek, można rozważyć notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia albo zrzeczenia się zachowku z osobą, która potencjalnie byłaby uprawniona. Taka umowa wymaga zgody tej osoby, nie można jej narzucić jednostronnie testamentem.

Jak praktycznie zabezpieczyć mieszkanie?

W opisanej sytuacji najczęściej rozważa się kilka narzędzi, które można łączyć zależnie od celu. Po pierwsze, każde z Państwa może sporządzić osobny testament notarialny. Po drugie, można w testamencie precyzyjnie wskazać, kto ma otrzymać udział w mieszkaniu oraz czy pozostały małżonek ma mieć zapewnione dalsze zamieszkiwanie. Po trzecie, można zaplanować środki na ewentualny zachowek, aby roszczenia pieniężne nie wymusiły sprzedaży lokalu.

Jeżeli po śmierci pierwszego małżonka udział ma przejść od razu na dzieci lub krewnych, a pozostały małżonek ma tylko mieszkać w lokalu dożywotnio, trzeba bardzo ostrożnie ułożyć treść testamentu. Wtedy kluczowe jest zabezpieczenie prawa zamieszkiwania w sposób skuteczny wobec przyszłych właścicieli.

Jeżeli natomiast priorytetem jest pełna swoboda pozostałego małżonka, można powołać go do spadku po całości lub w odpowiedniej części. Wtedy trzeba jednak liczyć się z zachowkiem oraz z tym, że dalszy podział majątku po śmierci drugiego małżonka będzie zależał od jego testamentu, chyba że zastosowane zostaną dodatkowe instrumenty prawne.

FAQ

Czy jako współwłaściciel mogę ustanowić służebność mieszkania dla siebie?

Co do zasady służebność ma zabezpieczać osobę, która nie ma prawa właścicielskiego do lokalu. Jeżeli dana osoba jest już współwłaścicielem, jej podstawowe prawo do korzystania z mieszkania wynika z własności. Inaczej należy oceniać zabezpieczenie po śmierci współmałżonka, gdy w jego udział mogą wejść spadkobiercy.

Czy testament wzajemny małżonków jest ważny?

Nie należy sporządzać jednego wspólnego testamentu małżonków. Każdy małżonek powinien sporządzić osobny testament. Potocznie mówi się o testamentach wzajemnych, gdy każdy z małżonków w swoim własnym testamencie powołuje drugiego do spadku.

Czy dzieci żony mogą żądać części mieszkania po jej śmierci?

To zależy od testamentu i sposobu dziedziczenia. Jeżeli dzieci nie otrzymają udziału w spadku, mogą mieć roszczenie o zachowek. Zachowek jest zwykle roszczeniem o zapłatę, a nie automatycznym żądaniem wydania części mieszkania.

Czy kuzyni męża mają prawo do zachowku?

Nie. Kuzyni nie należą do osób uprawnionych do zachowku. Mogą natomiast dziedziczyć, jeśli zostaną wskazani w testamencie albo jeśli w konkretnej sytuacji przepisy o dziedziczeniu ustawowym doprowadzą do ich powołania.

Czy można całkowicie wyłączyć zachowek dzieci?

Nie można tego zrobić zwykłym zapisem w testamencie. W praktyce możliwe są szczególne rozwiązania, takie jak notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia lub zachowku, wydziedziczenie przy spełnieniu ustawowych przesłanek albo rozliczenia za życia. Każde z tych rozwiązań wymaga osobnej analizy.

Podsumowanie

Wspólne mieszkanie małżonków najlepiej zabezpieczać nie przez prosty zapis o służebności, lecz przez całościowy plan spadkowy. Trzeba ustalić, kto ma odziedziczyć udziały, kto ma mieć prawo do dalszego mieszkania w lokalu i kto może dochodzić zachowku.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie mają osobne testamenty notarialne, ewentualne zapisy dotyczące prawa zamieszkiwania oraz rozmowa z osobami, które mogłyby dochodzić zachowku. Dopiero po ustaleniu pełnej sytuacji rodzinnej można dobrać najbezpieczniejszą konstrukcję prawną.

Źródła

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.