Darowizna gospodarstwa rolnego a zachowek

Znaczenie aktu notarialnego z 1991 r.

W sprawach o zachowek po przekazaniu gospodarstwa rolnego najpierw trzeba ustalić, jaką dokładnie umowę zawarto. Sama wzmianka w akcie notarialnym, że strony działają w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie zawsze rozstrzyga sprawę. Decydujące są postanowienia aktu: czy była to klasyczna darowizna, umowa z następcą, umowa przekazania gospodarstwa w szczególnym trybie czy umowa dożywocia.

Jeżeli akt notarialny wprost nazywa czynność darowizną i z jego treści wynika nieodpłatne przeniesienie własności gospodarstwa na syna, to sąd może traktować ją jako darowiznę podlegającą doliczeniu przy zachowku. Jeżeli natomiast dokument zawiera elementy szczególnej umowy z następcą przewidzianej w przepisach rolniczych, argumentacja może być inna.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przy ustalaniu zachowku nie każda umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest traktowana tak samo jak zwykła darowizna. Dotyczy to zwłaszcza szczególnych umów zawieranych na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Dlatego przed oceną ryzyka roszczeń sióstr konieczna jest analiza pełnego aktu notarialnego, a nie tylko jego nazwy.

Zobacz również: spłata rodzeństwa z domu

Darowizna gospodarstwa a zachowek dla rodzeństwa

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Darowizny dokonane na rzecz osób będących spadkobiercami albo uprawnionych do zachowku mogą być doliczane także wtedy, gdy zostały dokonane wiele lat przed śmiercią spadkodawcy.

Oznacza to, że sam upływ 27 czy nawet więcej lat od przekazania gospodarstwa nie wyklucza roszczenia o zachowek, jeżeli była to darowizna na rzecz dziecka spadkodawcy. Dziesięcioletnie ograniczenie z art. 994 Kodeksu cywilnego dotyczy co do zasady darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli gospodarstwo należało do obojga rodziców, np. wchodziło do ich majątku wspólnego, przy zachowku po ojcu zwykle bada się część przysporzenia przypadającą na ojca. Roszczenie o zachowek po matce powstanie dopiero po jej śmierci, o ile dana osoba będzie wtedy uprawniona do zachowku i nie otrzymała wcześniej należnego jej udziału w innej postaci.

Nie należy więc zakładać, że siostry męża mogą od razu żądać zachowku od wartości całego gospodarstwa po obojgu rodzicach. Po śmierci ojca mogą dochodzić wyłącznie roszczeń związanych ze spadkiem po ojcu. Kwestia części pochodzącej od matki będzie aktualna dopiero po otwarciu spadku po niej.

Jak oblicza się zachowek w takiej sprawie?

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Przy obliczeniach ustala się tzw. substrat zachowku. W uproszczeniu obejmuje on czystą wartość spadku powiększoną o darowizny podlegające doliczeniu. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce często oznacza to konieczność opinii rzeczoznawcy.

W przypadku gospodarstwa rolnego istotne będzie więc, jaki był jego stan w chwili darowizny: powierzchnia, zabudowania, stan budynków, przeznaczenie, obciążenia oraz zakres ustanowionej służebności. Nie powinno się automatycznie doliczać nakładów poczynionych przez obdarowanego już po darowiźnie, jeżeli zwiększyły one wartość nieruchomości.

Jeżeli mąż również jest uprawniony do zachowku po ojcu, a jednocześnie jest osobą potencjalnie zobowiązaną do zapłaty na rzecz sióstr, znaczenie może mieć art. 999 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli co do zasady od dnia śmierci spadkodawcy. Jeżeli ojciec zmarł 3 lata temu, termin dotyczący roszczeń po ojcu zasadniczo jeszcze nie upłynął.

Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie znika automatycznie, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawach rodzinnych ma to duże znaczenie procesowe, dlatego warto pilnować daty śmierci spadkodawcy, daty ewentualnego ogłoszenia testamentu oraz tego, przeciwko komu dokładnie kierowane jest roszczenie.

W odniesieniu do matki termin zachowku jeszcze nie biegnie, ponieważ matka żyje. Nie można obecnie skutecznie żądać zachowku po osobie żyjącej. Możliwe są natomiast rodzinne rozmowy, ugody albo dokumentowanie wcześniejszych przysporzeń, które mogą mieć znaczenie w przyszłości.

Czy wcześniejsze spłaty sióstr można odliczyć?

Jeżeli siostry męża otrzymały od rodziców pieniądze, działkę, wyposażenie, samochód albo inne istotne przysporzenia, może to mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Darowizny dokonane na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.

Problemem jest jednak dowód. Jeżeli spłaty były przekazane bez pokwitowania, przelewu, umowy darowizny, wzmianki w akcie notarialnym albo innych dokumentów, ich wykazanie może być trudne. Nadal można próbować powoływać świadków, korespondencję, historię rachunków, dokumenty zakupu albo inne okoliczności, ale im słabsze dowody, tym większe ryzyko procesowe.

Warto już teraz zebrać wszystko, co może potwierdzać wcześniejsze przysporzenia dla sióstr: stare umowy, potwierdzenia przelewów, wypłaty gotówki, listy, notatki, zeznania osób obecnych przy przekazaniu pieniędzy oraz dokumenty wskazujące, z czego siostry finansowały większe zakupy. Nie należy natomiast opierać obrony wyłącznie na ogólnym twierdzeniu, że „rodzice je spłacili”.

Służebność mieszkania a obowiązek utrzymania matki

Dożywotnia i bezpłatna służebność mieszkania oznacza przede wszystkim prawo korzystania z oznaczonej części nieruchomości, np. z parteru domu, oraz z urządzeń potrzebnych do normalnego korzystania z mieszkania. Jest to ograniczone prawo rzeczowe, a nie automatycznie umowa dożywocia.

Jeżeli w akcie notarialnym ustanowiono tylko służebność mieszkania, a nie umowę dożywocia, właściciel nieruchomości zasadniczo ma obowiązek znosić korzystanie z mieszkania przez uprawnioną osobę. Nie oznacza to samo przez się obowiązku codziennego wyżywienia, pielęgnacji, leczenia, utrzymywania ani zapewniania opieki w takim zakresie, jaki typowo wynika z umowy dożywocia.

Nie można jednak wykluczyć innych podstaw obowiązku pomocy. Jeżeli rodzic znajdzie się w niedostatku, może w określonych sytuacjach dochodzić alimentów od dzieci na podstawie przepisów rodzinnych. Zakres takiego obowiązku zależy od usprawiedliwionych potrzeb rodzica oraz możliwości zarobkowych i majątkowych dzieci. Jeżeli matka jest sprawna, ma emeryturę i samodzielnie dysponuje środkami, ocena obowiązku alimentacyjnego będzie inna niż przy chorobie i braku środków do życia.

Kto powinien płacić rachunki i koszty domu?

Skoro służebność mieszkania jest bezpłatna, matka nie płaci czynszu właścicielowi za samo prawo zamieszkiwania. Nie oznacza to jednak automatycznie, że właściciel zawsze musi pokrywać wszystkie koszty mediów zużywanych przez osobę korzystającą ze służebności.

Do służebności mieszkania stosuje się odpowiednio przepisy o użytkowaniu przez osoby fizyczne. Z art. 302 § 2 Kodeksu cywilnego wynika, że do wzajemnych stosunków między mającym służebność mieszkania a właścicielem nieruchomości obciążonej stosuje się odpowiednio przepisy o użytkowaniu przez osoby fizyczne. Znaczenie mają także art. 258-260 Kodeksu cywilnego, dotyczące ciężarów, nakładów i napraw związanych ze zwykłym korzystaniem.

W praktyce można przyjmować, że osoba korzystająca ze służebności powinna uczestniczyć w kosztach wynikających z jej własnego korzystania z domu, np. w kosztach prądu, wody, ogrzewania czy wywozu odpadów, o ile da się je rozsądnie przypisać albo podzielić. Najlepiej uregulować to pisemnie, spokojnie i bez naruszania prawa matki do mieszkania.

Co zrobić przed ewentualnym pozwem o zachowek?

Najrozsądniej zacząć od uporządkowania dokumentów. Potrzebny będzie pełny akt notarialny z 1991 r., dokumenty własności gospodarstwa sprzed darowizny, informacje o tym, czy gospodarstwo należało do majątku wspólnego rodziców, akt zgonu ojca, ewentualne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia oraz dowody wcześniejszych przysporzeń dla sióstr.

Następnie warto ustalić, czy roszczenie sióstr dotyczy wyłącznie zachowku po ojcu, czy próbują one obejmować żądaniem także część majątku należącą do żyjącej matki. Trzeba też odróżnić wartość gospodarstwa z chwili darowizny od obecnej wartości po modernizacjach, remontach i nakładach poczynionych przez męża.

Jeżeli siostry zgłoszą roszczenia, nie należy pochopnie uznawać długu ani podpisywać ugody bez obliczeń. W wielu sprawach kwota żądana na początku jest zawyżona, bo nie uwzględnia udziału spadkowego, części pochodzącej od konkretnego spadkodawcy, wcześniejszych darowizn, służebności, przedawnienia albo ograniczeń odpowiedzialności osoby uprawnionej do własnego zachowku.

FAQ

Czy siostry mogą żądać zachowku mimo upływu wielu lat od darowizny?

Tak, jest to możliwe, jeżeli była to darowizna na rzecz dziecka spadkodawcy. Przy takich darowiznach sam upływ wielu lat od aktu notarialnego nie wyłącza automatycznie doliczenia do zachowku.

Czy zachowek po ojcu liczy się od całego gospodarstwa?

Niekoniecznie. Jeżeli gospodarstwo należało do obojga rodziców, przy zachowku po ojcu zasadniczo analizuje się część przysporzenia pochodzącą od ojca. Część matki może mieć znaczenie dopiero po jej śmierci.

Czy matka może żądać od syna pełnej opieki i wyżywienia?

Sama służebność mieszkania zwykle nie daje tak szerokich uprawnień jak umowa dożywocia. Obowiązek utrzymania lub pomocy może jednak wynikać z innych przepisów, zwłaszcza alimentacyjnych, jeżeli rodzic znajdzie się w niedostatku.

Czy brak pisemnego potwierdzenia spłaty rodzeństwa przekreśla obronę?

Nie zawsze, ale bardzo ją utrudnia. Można korzystać z innych dowodów, takich jak zeznania świadków, potwierdzenia przelewów, dokumenty zakupu czy korespondencja, jednak sąd oceni ich wiarygodność.

Czy warto płacić zachowek dobrowolnie?

Dobrowolna ugoda może zakończyć konflikt, ale powinna być poprzedzona analizą aktu notarialnego, wyceną, sprawdzeniem przedawnienia i rozliczeniem wcześniejszych darowizn. Zbyt szybkie uznanie roszczenia może niepotrzebnie zwiększyć odpowiedzialność.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego z 1991 r. Jeżeli była to zwykła darowizna gospodarstwa na rzecz syna, roszczenia sióstr o zachowek po ojcu mogą być brane pod uwagę mimo znacznego upływu czasu od darowizny. Nie oznacza to jednak, że zachowek należy liczyć automatycznie od całego gospodarstwa i w dowolnej wysokości.

Trzeba oddzielić roszczenia po zmarłym ojcu od ewentualnych przyszłych roszczeń po matce, ustalić udział każdego z rodziców w przekazanym majątku, rozliczyć wcześniejsze przysporzenia dla sióstr oraz ocenić wpływ służebności mieszkania. Obowiązki wobec matki wynikające ze służebności są inne niż obowiązki z umowy dożywocia, dlatego nie należy ich utożsamiać.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1061
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt I CSK 252/13