Testament z nakazem utworzenia funduszu stypendialnego

Jaką formę powinien mieć testament?

Testament może zostać sporządzony własnoręcznie albo w formie aktu notarialnego. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Nie wystarczy wydruk komputerowy podpisany ręcznie.

Przy rozrządzeniu majątkiem na cele naukowe, stypendialne lub nagrodowe zdecydowanie bezpieczniejszy jest testament notarialny. Pozwala precyzyjnie opisać majątek, polecenie, wykonawcę testamentu, ewentualną fundację oraz sposób realizacji woli testatora. Zmniejsza też ryzyko sporów o autentyczność lub treść testamentu.

Warto też rozważyć rejestrację testamentu notarialnego w Notarialnym Rejestrze Testamentów. Sam wpis nie przesądza o ważności testamentu, ale ułatwia jego odnalezienie po śmierci testatora.

Czy można powołać spadkobiercę pod warunkiem utworzenia funduszu?

Co do zasady nie należy konstruować testamentu tak, że spadkobierca dziedziczy tylko wtedy, gdy utworzy fundusz. Zgodnie z Kodeksem cywilnym zastrzeżenie warunku albo terminu przy powołaniu spadkobiercy testamentowego uważa się za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu albo z okoliczności wynikałoby, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca w ogóle nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy może być nieważne.

W praktyce lepiej rozdzielić dwie kwestie: po pierwsze wskazać, kto dziedziczy określony majątek, a po drugie nałożyć na tę osobę polecenie dotyczące utworzenia i prowadzenia funduszu. Dzięki temu testament jest bardziej czytelny i mniej narażony na zarzut wadliwej konstrukcji.

Dlaczego zwykły zapis często nie wystarczy?

Zapis zwykły polega na zobowiązaniu spadkobiercy ustawowego albo testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Przy funduszu stypendialnym zwykle nie wiadomo jeszcze, kto będzie przyszłym studentem, doktorantem lub laureatem nagrody. Skoro beneficjent nie jest oznaczony w chwili sporządzania testamentu, klasyczny zapis zwykły może nie odpowiadać zamierzonemu celowi.

Zapis może być użyteczny, gdy testator chce przekazać konkretną kwotę lub rzecz określonej osobie, uczelni, instytutowi albo istniejącej fundacji. Jeżeli jednak celem jest wybór przyszłych laureatów według kryteriów naukowych, bardziej naturalnym narzędziem jest polecenie testamentowe albo fundacja ustanowiona w testamencie.

Polecenie testamentowe jako sposób utworzenia funduszu

W opisanej sytuacji podstawową konstrukcją jest polecenie testamentowe. Zgodnie z art. 982 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania albo zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem.

Polecenie może więc nakazywać spadkobiercy utworzenie funduszu stypendialnego lub funduszu nagród, zasilenie go określonymi składnikami majątku, współpracę z przedstawicielem uczelni lub placówki naukowej oraz przyznawanie świadczeń osobom spełniającym wskazane kryteria.

Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniu tej konstrukcji. Polecenie nie tworzy po stronie przyszłego stypendysty typowego roszczenia o wypłatę stypendium, jeżeli ta osoba nie jest jeszcze wskazana jako wierzyciel. Art. 985 Kodeksu cywilnego przewiduje, że wykonania polecenia może żądać każdy ze spadkobierców oraz wykonawca testamentu, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść osoby obciążonej. Jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny, wykonania może żądać także właściwy organ państwowy.

W orzecznictwie podkreśla się przy tym, że polecenie nie działa tak samo jak klasyczne zobowiązanie wobec wierzyciela. Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 25 stycznia 2018 r., sygn. akt I ACa 300/17, wskazał, że polecenie nie kreuje stosunku zobowiązaniowego i nie stwarza roszczenia o jego realizację na drodze sądowej. Podobnie w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 19/02, zaakcentowano ograniczoną możliwość przymuszenia obciążonego do zachowania wynikającego z polecenia.

Co dokładnie wpisać w testamencie?

Testament powinien być możliwie konkretny. Samo zdanie, że spadkobierca ma „utworzyć fundusz dla zdolnych naukowców”, może okazać się zbyt ogólne i trudne do wykonania. Warto opisać przynajmniej:

• nazwę lub robocze określenie funduszu, na przykład fundusz stypendialny imienia testatora,
• cel funduszu, czyli dziedziny nauki, specjalności lub rodzaj osiągnięć, które mają być wspierane,
• majątek przeznaczony na fundusz, na przykład określoną kwotę, rachunek bankowy, prawa autorskie, patenty, dochody z najmu albo inne składniki spadku,
• osobę odpowiedzialną za organizację funduszu i zasady jej współpracy z uczelnią albo placówką naukową,
• tryb wyboru laureatów, w tym wymagania wobec studentów, doktorantów lub młodych naukowców,
• częstotliwość przyznawania świadczeń i orientacyjne limity wypłat,
• zasady dokumentowania decyzji, publikacji wyników i rozliczania środków,
• rozwiązanie rezerwowe na wypadek śmierci, odmowy albo bierności osoby wskazanej w testamencie.

Im bardziej szczegółowy regulamin zostanie wpisany do testamentu albo do załączonego projektu statutu lub regulaminu, tym mniejsze ryzyko, że spadkobierca wykona wolę testatora w sposób sprzeczny z jej celem.

Wykonawca testamentu zwiększa kontrolę nad realizacją woli

Jeżeli testator obawia się, że spadkobierca nie utworzy funduszu albo będzie działał dowolnie, warto powołać wykonawcę testamentu. Spadkodawca może w testamencie powołać jednego albo kilku wykonawców testamentu. Może też powierzyć im zarząd całym spadkiem, jego zorganizowaną częścią albo tylko oznaczonym składnikiem majątku.

Wykonawca testamentu może być osobą inną niż spadkobierca, na przykład zaufanym prawnikiem, członkiem rodziny, współpracownikiem naukowym lub osobą związaną z uczelnią. W testamencie warto wskazać również wykonawcę zastępczego, aby śmierć, odmowa albo brak możliwości działania pierwszej osoby nie zablokowały wykonania woli testatora.

Wykonawca testamentu nie rozwiązuje wszystkich problemów związanych z egzekwowaniem polecenia, ale wzmacnia praktyczną kontrolę nad spadkiem i daje konkretnemu podmiotowi podstawę do pilnowania realizacji postanowień testamentu.

Czy lepsza będzie fundacja ustanowiona w testamencie?

Jeżeli celem jest trwałe wyodrębnienie majątku na cele naukowe, stypendialne lub nagrodowe, często lepszym rozwiązaniem jest fundacja. Fundacja ma osobowość prawną po wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego, może posiadać własny majątek, działać na podstawie statutu i realizować cele społecznie lub gospodarczo użyteczne, w tym naukowe i oświatowe.

Ustanowienie fundacji może nastąpić w testamencie. W takim przypadku nie trzeba zachowywać formy aktu notarialnego przewidzianej co do zasady dla oświadczenia o ustanowieniu fundacji, choć z praktycznego punktu widzenia testament notarialny nadal może być najbezpieczniejszy. W testamencie należy określić co najmniej cel fundacji oraz majątek przeznaczony na jego realizację. Warto też przygotować statut albo wskazać osobę, która będzie odpowiedzialna za czynności organizacyjne i rejestracyjne.

Istotne jest również to, że fundacja ustanowiona w testamencie może być spadkobiercą, jeżeli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli rejestracja się nie powiedzie, mogą powstać poważne komplikacje co do tego, kto i na jakiej podstawie ma realizować wolę testatora. Dlatego przy większym majątku przeznaczonym na cele naukowe fundacja wymaga wcześniejszego, starannego zaplanowania.

Jak ułożyć przykładowe postanowienie testamentowe?

W testamencie można użyć formuły opisowej. Powinna ona zostać dostosowana do konkretnego majątku, kręgu spadkobierców i planowanego sposobu działania funduszu. Przykładowo:

„Polecam mojemu spadkobiercy, aby w terminie możliwie najkrótszym po przyjęciu spadku utworzył i prowadził fundusz stypendialny mojego imienia, przeznaczony na wspieranie studentów, doktorantów lub młodych naukowców prowadzących badania w zakresie wskazanym w niniejszym testamencie. Na fundusz przeznaczam następujące składniki majątku: [...]. Stypendia lub nagrody mają być przyznawane nie rzadziej niż [...], na podstawie opinii komisji z udziałem przedstawiciela [...]. Szczegółowe kryteria wyboru laureatów są następujące: [...]. Wykonawcą testamentu odpowiedzialnym za nadzór nad wykonaniem tego polecenia ustanawiam [...].”

Taki zapis nie powinien być kopiowany bez analizy całego testamentu. W szczególności trzeba sprawdzić, czy nie narusza on praw spadkobierców, nie koliduje z zapisami dotyczącymi konkretnych składników majątku i czy da się go realnie wykonać po śmierci testatora.

Najczęstsze ryzyka praktyczne

Przy testamencie przewidującym fundusz stypendialny lub nagrodowy trzeba uwzględnić nie tylko prawo spadkowe, ale również organizację finansowania i zarządzania. Najczęstsze problemy to:

• brak wystarczającego majątku po spłacie długów spadkowych, kosztów postępowania i ewentualnych roszczeń o zachowek,
• zbyt ogólne kryteria wyboru laureatów, prowadzące do sporów lub całkowitej uznaniowości,
• brak osoby odpowiedzialnej za nadzór nad wykonaniem polecenia,
• pomieszanie majątku prywatnego spadkobiercy z majątkiem przeznaczonym na fundusz,
• brak procedury zastępczej, gdy uczelnia, instytut albo wskazana osoba nie chce współpracować,
• nieuregulowanie kosztów obsługi funduszu, podatków, księgowości lub wynagrodzenia osób zaangażowanych.

Dlatego w wielu przypadkach warto przygotować nie tylko sam testament, ale także projekt regulaminu funduszu albo statut fundacji. Dokumenty te powinny być spójne z testamentem i nie mogą zmieniać jego sensu.

FAQ

Czy fundusz stypendialny może powstać dopiero po śmierci testatora?

Tak, ale trzeba dobrze dobrać konstrukcję prawną. Może to być polecenie testamentowe skierowane do spadkobiercy albo fundacja ustanowiona w testamencie. Sam „fundusz” bez dalszych postanowień nie jest automatycznie osobą prawną ani odrębnym właścicielem majątku.

Czy przyszły student albo doktorant może żądać wypłaty stypendium?

Zwykle nie, jeżeli nie został oznaczony w testamencie jako konkretny wierzyciel. Przy poleceniu testamentowym przyszli beneficjenci są wybierani według zasad określonych przez testatora, ale samo polecenie nie działa jak zwykła umowa lub dług wobec nieznanej jeszcze osoby.

Czy można pozbawić spadkobiercę spadku, jeśli nie utworzy funduszu?

Nie należy opierać powołania spadkobiercy na prostym warunku utworzenia funduszu. Taka konstrukcja może być nieskuteczna albo ryzykowna. Lepszym rozwiązaniem jest polecenie, wykonawca testamentu, zapisy na rzecz innych osób lub fundacja, zależnie od celu i majątku.

Czy uczelnia musi uczestniczyć w wyborze stypendystów?

Nie musi, chyba że sama wyrazi zgodę na współpracę i istnieje podstawa organizacyjna do takiego udziału. W testamencie warto wskazać uczelnię lub placówkę naukową, ale także przewidzieć rozwiązanie zastępcze, gdy wskazana instytucja odmówi albo przestanie istnieć w dotychczasowej formie.

Kiedy lepsza jest fundacja niż polecenie testamentowe?

Fundacja jest zwykle lepsza, gdy majątek ma być wyodrębniony na wiele lat, zarządzany według statutu i przeznaczony na szerszy cel naukowy. Polecenie może wystarczyć przy prostszym funduszu, mniejszej kwocie albo jednorazowych nagrodach.

Podsumowanie

Testament z nakazem utworzenia funduszu stypendialnego jest możliwy, ale nie powinien być oparty na prostym warunku przy powołaniu spadkobiercy. Najczęściej należy zastosować polecenie testamentowe, powołać wykonawcę testamentu i bardzo dokładnie opisać zasady działania funduszu.

Jeżeli celem jest trwała działalność naukowa, przyznawanie stypendiów przez wiele lat i wyodrębnienie majątku, warto rozważyć fundację ustanowioną w testamencie. To rozwiązanie wymaga starannego przygotowania, w tym określenia celu, majątku, statutu oraz osób odpowiedzialnych za rejestrację i zarządzanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.
2. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, Dz.U. 1984 nr 21 poz. 97 ze zm.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt I ACa 300/17
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 19/02

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.