Sądowe rozwiązanie umowy dożywocia

Na czym polega umowa dożywocia?

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel przenosi własność nieruchomości albo udziału w nieruchomości na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jest to umowa zawierana w formie aktu notarialnego, ponieważ prowadzi do przeniesienia prawa własności nieruchomości.

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie ustaliły inaczej, nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Treść obowiązków może być jednak zmodyfikowana w akcie notarialnym. Dlatego w sprawie o rozwiązanie dożywocia najpierw trzeba dokładnie przeanalizować akt notarialny: czy przewidziano wspólne zamieszkiwanie, opiekę osobistą, służebność mieszkania, świadczenia pieniężne, obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania domu albo inne świadczenia.

Renta zamiast dożywocia czy rozwiązanie umowy?

Najważniejszy jest art. 913 Kodeksu cywilnego. Przepis rozróżnia dwie sytuacje. Po pierwsze, gdy między dożywotnikiem a zobowiązanym powstaną takie relacje, że nie można wymagać od nich dalszej bezpośredniej styczności, sąd może zamienić wszystkie albo część uprawnień z dożywocia na dożywotnią rentę. Po drugie, w wypadkach wyjątkowych sąd może rozwiązać umowę o dożywocie.

W praktyce oznacza to, że rozwiązanie umowy nie jest automatyczne. Sąd często w pierwszej kolejności bada, czy wystarczy zamiana obowiązków osobistych na rentę. Dopiero gdy utrzymanie umowy w jakiejkolwiek postaci byłoby niesprawiedliwe albo nierealne, można argumentować za rozwiązaniem umowy i powrotem prawa własności do dożywotnika.

Rozwiązania umowy może żądać dożywotnik, jeżeli jest zbywcą nieruchomości. Przy umowie obejmującej udział w nieruchomości trzeba też uwzględnić, jaki dokładnie udział został przeniesiony i kto jest obecnie zobowiązany z umowy.

Kiedy sąd może rozwiązać umowę dożywocia?

W orzecznictwie i praktyce sądowej podkreśla się, że rozwiązanie umowy dożywocia wymaga sytuacji wyjątkowej. Nie wystarczy sam fakt, że strony się pokłóciły, przestały się lubić albo nie chcą mieszkać pod jednym dachem. Potrzebne są okoliczności poważniejsze, zwłaszcza wskazujące na trwałe niewykonywanie obowiązków, krzywdzenie dożywotnika lub złą wolę nabywcy.

Za argumenty przemawiające za rozwiązaniem umowy mogą zostać uznane między innymi: porzucenie dożywotnika bez zapewnienia mu opieki, uporczywa odmowa świadczeń, agresja, groźby, próby usunięcia dożywotnika z domu, całkowite zerwanie kontaktu połączone z brakiem realizacji obowiązków oraz zachowanie pokazujące, że nabywca nie zamierza wykonywać umowy.

Jeżeli nabywców jest kilku, trzeba ocenić zachowanie każdego z nich osobno. Sąd może brać pod uwagę, czy jeden z nabywców nadal wykonuje obowiązki, czy drugi całkowicie je porzucił, a także czy świadczenia były podzielne i jak zostały opisane w akcie notarialnym.

Ocena opisanej sytuacji

W opisanym stanie faktycznym istotne jest to, że zięć partnerki miał być jednym z nabywców udziału w domu i jednocześnie osobą zobowiązaną z umowy dożywocia. Jeżeli wyprowadził się, nie ujawnia miejsca pobytu, nie uczestniczy w kosztach utrzymania nieruchomości, grozi finansowym zniszczeniem i faktycznie nie zamierza wykonywać obowiązków wobec dożywotnika, są to okoliczności, które mogą wzmacniać pozew.

Nie można jednak przesądzić, że sama wyprowadzka i sprawa rozwodowa wystarczą do rozwiązania umowy. Sąd będzie pytał, czy dożywotnik rzeczywiście został pozbawiony świadczeń, czy drugi nabywca wykonuje obowiązki, czy konflikt wynika przede wszystkim z relacji małżeńskich nabywców, oraz czy możliwe jest zastąpienie opieki osobistej rentą.

Warto też oddzielić dwie kwestie. Obowiązki z dożywocia wynikają z aktu notarialnego i Kodeksu cywilnego. Natomiast rozliczenia kosztów utrzymania nieruchomości między współwłaścicielami mogą stanowić osobne roszczenie, jeżeli jeden ze współwłaścicieli nie ponosi wydatków przypadających na jego udział.

Jakie dowody przygotować?

W sprawie o rozwiązanie umowy dożywocia dowody mają kluczowe znaczenie. Przydatne mogą być: akt notarialny umowy dożywocia, korespondencja z nabywcą, wiadomości z groźbami, wezwania do wykonywania obowiązków, potwierdzenia ponoszenia kosztów domu, zeznania świadków, dokumentacja medyczna dożywotnika, notatki z interwencji Policji lub pomocy społecznej, a także dowody wskazujące, że nabywca nie zapewnia opieki ani świadczeń.

Dobrą praktyką jest wcześniejsze pisemne wezwanie nabywcy do wykonywania umowy. W wezwaniu warto wskazać konkretne obowiązki, które nie są realizowane, oraz wyznaczyć rozsądny termin na zmianę zachowania. Takie pismo może później pokazywać sądowi, że dożywotnik próbował rozwiązać sprawę bez procesu.

Co można żądać w pozwie?

Podstawowym żądaniem może być rozwiązanie umowy dożywocia w całości albo w odpowiednim zakresie, jeżeli umowa dotyczyła udziału w nieruchomości. Alternatywnie można żądać zamiany uprawnień z dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

W wielu sprawach celowe jest sformułowanie żądania ewentualnego: w pierwszej kolejności rozwiązanie umowy, a gdyby sąd uznał, że nie zachodzi wypadek wyjątkowy, zamiana świadczeń na rentę. O tym, jaka konstrukcja pozwu będzie bezpieczna, decydują dokumenty i szczegóły relacji między stronami.

Jeżeli nabywca zbył nieruchomość osobie trzeciej, znaczenie może mieć art. 914 Kodeksu cywilnego, który przewiduje możliwość żądania zamiany prawa dożywocia na rentę. To odrębna sytuacja od konfliktu z pierwotnym nabywcą, ale warto ją sprawdzić, gdy udział w nieruchomości został dalej przeniesiony.

FAQ

Czy konflikt rodzinny wystarczy do rozwiązania dożywocia?

Nie zawsze. Konflikt może uzasadniać zamianę świadczeń na rentę, ale rozwiązanie umowy wymaga wyjątkowych okoliczności. Największe znaczenie mają dowody na porzucenie, krzywdzenie, uporczywe niewykonywanie obowiązków albo złą wolę nabywcy.

Czy sąd może zamiast rozwiązania umowy przyznać rentę?

Tak. Jeżeli strony nie powinny już pozostawać w bezpośrednim kontakcie, sąd może zamienić wszystkie lub część uprawnień z dożywocia na dożywotnią rentę. Jest to rozwiązanie częściej stosowane niż całkowite rozwiązanie umowy.

Czy wyprowadzka nabywcy z domu pomaga w sprawie?

Może pomóc, jeżeli oznacza porzucenie obowiązków z umowy. Sama zmiana miejsca zamieszkania nie przesądza jednak sprawy, jeżeli nabywca nadal zapewnia świadczenia, opiekę albo środki pieniężne zgodne z umową.

Czy trzeba pozywać wszystkich nabywców?

To zależy od treści aktu notarialnego i tego, kto jest zobowiązany z umowy. Jeżeli udział został przeniesiony na dwie osoby, najczęściej trzeba dokładnie ocenić sytuację procesową każdej z nich, aby wyrok mógł skutecznie uregulować stan prawny.

Czy można odzyskać nieruchomość po rozwiązaniu dożywocia?

Skutkiem rozwiązania umowy jest odwrócenie jej podstawowego skutku w zakresie objętym wyrokiem. W praktyce chodzi o powrót własności albo udziału do dożywotnika, ale szczegółowy skutek zależy od treści umowy, żądania pozwu i rozstrzygnięcia sądu.

Podsumowanie

W opisanej sprawie istnieją argumenty za pozwem, zwłaszcza jeżeli zięć partnerki faktycznie porzucił obowiązki, grozi dożywotnikowi i nie zamierza wykonywać umowy. Nie oznacza to jednak gwarancji rozwiązania umowy. Sąd będzie badał, czy zachodzi wypadek wyjątkowy, czy wystarczy renta oraz jakie dowody potwierdzają niewykonywanie dożywocia.

Najbezpieczniej zacząć od analizy aktu notarialnego, zebrania dokumentów i świadków oraz przygotowania pozwu, który obejmie zarówno żądanie główne, jak i ewentualne. W sprawach o dożywocie sposób sformułowania żądań ma duże znaczenie, ponieważ sąd nie zawsze wybierze najbardziej radykalne rozwiązanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.