Umowa dożywocia a umieszczenie w DPS

Czy dożywotnik może trafić do domu pomocy społecznej?

Tak. Przepisy dotyczące kierowania do domu pomocy społecznej nie przewidują zasady, że osoba, która wcześniej przeniosła nieruchomość w ramach umowy dożywocia, nie może zostać umieszczona w DPS. Organ pomocy społecznej bada przede wszystkim, czy dana osoba wymaga całodobowej opieki, czy nie można jej zapewnić niezbędnej pomocy w miejscu zamieszkania oraz czy spełnione są warunki administracyjne skierowania.

Umowa dożywocia ma jednak znaczenie cywilnoprawne. Jeżeli nabywca nieruchomości zobowiązał się zapewnić dożywotnikowi utrzymanie, opiekę i mieszkanie, nie może po prostu uznać, że przekazanie seniora do DPS automatycznie kończy jego obowiązki. Pobyt w placówce może być zgodny z interesem dożywotnika, ale może też oznaczać naruszenie umowy, jeżeli został narzucony wbrew jego woli albo służy uchyleniu się od opieki.

Zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Decyzja o DPS a zgoda dożywotnika

W praktyce kluczowe znaczenie ma zgoda osoby, która ma zamieszkać w DPS. Jeżeli dożywotnik jest świadomy, rozumie swoją sytuację i dobrowolnie chce przenieść się do placówki, sama umowa dożywocia nie stoi temu na przeszkodzie. Strony mogą wtedy ustalić, że nabywca nieruchomości będzie nadal pomagał dożywotnikowi, odwiedzał go, pokrywał część kosztów albo wypłacał mu środki odpowiadające wartości świadczeń z umowy.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której dożywotnik nie chce iść do DPS, a nabywca nieruchomości próbuje w ten sposób pozbyć się obowiązku opieki. Umowa dożywocia ma zwykle charakter osobisty i zakłada bliską styczność stron. Jeżeli pobyt w DPS byłby narzucony wbrew woli dożywotnika, może to prowadzić do sporu sądowego.

Jeżeli osoba wymagająca opieki nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody albo jej sprzeciw wynika z okoliczności wymagających interwencji opiekuńczej, sprawa może wymagać udziału sądu opiekuńczego. Nie należy więc zakładać, że rodzina lub nabywca nieruchomości mogą samodzielnie podjąć wiążącą decyzję za dożywotnika.

Czy pobyt w DPS narusza umowę dożywocia?

Nie zawsze. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2004 r., sygn. akt I CK 296/04, wskazał, że zgodny z wolą dożywotnika pobyt w domu pomocy społecznej i na jego własny koszt, sam w sobie, nie stanowi dostatecznej podstawy rozwiązania umowy o dożywocie. Oznacza to, że dobrowolne przeniesienie się do DPS nie przekreśla automatycznie umowy.

Trzeba jednak odróżnić dobrowolne dostosowanie sposobu wykonywania umowy do realnych potrzeb seniora od uchylania się przez nabywcę od obowiązków. Jeżeli dożywotnik trafia do DPS dlatego, że wymaga profesjonalnej całodobowej opieki, a nabywca nadal wspiera go finansowo i organizacyjnie, zwykle łatwiej bronić stanowiska, że umowa jest wykonywana w zmienionej formie.

Jeżeli natomiast nabywca nieruchomości nie interesuje się dożywotnikiem, nie zapewnia mu pomocy, nie partycypuje w kosztach i traktuje DPS jako sposób na odsunięcie seniora, może narazić się na roszczenia z umowy dożywocia.

Kto płaci za pobyt dożywotnika w DPS?

Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej jest ustalana według zasad wynikających z ustawy o pomocy społecznej. Co do zasady w pierwszej kolejności płaci mieszkaniec DPS, zwykle do wysokości określonej części swojego dochodu. Następnie mogą być brane pod uwagę osoby zobowiązane ustawowo, a w dalszej kolejności gmina.

Umowa dożywocia nie zawsze jest automatycznie podstawą administracyjnego obciążenia nabywcy nieruchomości opłatą za DPS. Może natomiast mieć bardzo duże znaczenie w relacji cywilnej między dożywotnikiem a nabywcą. Jeżeli nabywca zobowiązał się zapewnić utrzymanie, a realnym sposobem zapewnienia opieki jest pobyt w DPS, dożywotnik może domagać się, aby nabywca ponosił odpowiednią część kosztów albo spełniał świadczenia zastępcze.

Warto też pamiętać, że akt notarialny może zawierać postanowienia szersze niż ustawowy model dożywocia. Dlatego o tym, kto i w jakim zakresie powinien płacić, decyduje nie tylko ogólna treść Kodeksu cywilnego, lecz także konkretne brzmienie umowy.

Co może zrobić dożywotnik, gdy nabywca nie wykonuje obowiązków?

Jeżeli między stronami powstały takie relacje, że nie można wymagać od nich pozostawania w bezpośredniej styczności, dożywotnik może na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego żądać zamiany wszystkich albo niektórych uprawnień z umowy dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. W praktyce może to być rozwiązanie wtedy, gdy wspólne zamieszkiwanie lub osobista opieka stały się nierealne.

W wyjątkowych przypadkach sąd może rozwiązać umowę dożywocia. Jest to jednak dalej idące roszczenie i wymaga wykazania szczególnych okoliczności, na przykład poważnego i trwałego naruszania obowiązków przez nabywcę, krzywdzenia dożywotnika albo całkowitego zerwania relacji przy jednoczesnym braku realnej opieki.

Jeżeli nieruchomość obciążona dożywociem została zbyta na rzecz kolejnej osoby, sytuacja wymaga osobnej analizy. Kodeks cywilny przewiduje w takim przypadku możliwość dochodzenia zamiany prawa dożywocia na rentę. Dla dożywotnika ważne jest szybkie zabezpieczenie dowodów: aktu notarialnego, korespondencji, rachunków za opiekę, dokumentacji medycznej i decyzji dotyczących DPS.

Jak bezpiecznie uregulować pobyt w DPS?

Najbezpieczniej jest sporządzić pisemne porozumienie między dożywotnikiem a nabywcą nieruchomości. Powinno ono określać, czy pobyt w DPS jest dobrowolny, kto ponosi opłaty, czy nabywca nadal ma obowiązek zapewniać dodatkowe środki, odwiedziny, zakup leków, odzieży, transport do lekarzy oraz inne świadczenia niewynikające bezpośrednio z samego pobytu w placówce.

Jeżeli dożywotnik nie zgadza się na DPS, a nabywca uważa, że opieka w domu jest niemożliwa, strony powinny rozważyć mediację albo wystąpienie do sądu o zmianę sposobu wykonywania obowiązków. Samowolne działania zwiększają ryzyko procesu o rentę, odszkodowanie albo rozwiązanie umowy.

W sprawach dotyczących osób starszych szczególnie ważne jest udokumentowanie, że decyzja została podjęta z poszanowaniem ich woli, godności i realnych potrzeb zdrowotnych. W przeciwnym razie spór o DPS może stać się jednocześnie sporem o ważność, wykonywanie lub dalszy byt umowy dożywocia.

FAQ

Czy umowa dożywocia blokuje skierowanie do DPS?

Nie. Sam fakt zawarcia umowy dożywocia nie wyklucza skierowania do domu pomocy społecznej. Może jednak wpływać na ocenę, kto powinien zapewniać opiekę i ponosić koszty związane z utrzymaniem dożywotnika.

Czy nabywca nieruchomości może sam zdecydować o DPS?

Nie powinien podejmować takiej decyzji jednostronnie. Jeżeli dożywotnik jest świadomy i sprzeciwia się pobytowi w DPS, narzucenie takiego rozwiązania może zostać potraktowane jako naruszenie obowiązków z umowy dożywocia.

Czy pobyt w DPS zwalnia nabywcę z obowiązków?

Nie automatycznie. Nabywca może nadal być zobowiązany do świadczeń finansowych, organizacyjnych lub osobistych, zwłaszcza jeżeli wynika to z aktu notarialnego albo z wartości świadczeń przewidzianych w umowie.

Kiedy można żądać renty zamiast świadczeń z dożywocia?

Gdy relacje między stronami są tak złe albo sytuacja życiowa tak się zmieniła, że nie można wymagać dalszego osobistego wykonywania obowiązków. Wtedy sąd może zamienić uprawnienia dożywotnika na dożywotnią rentę.

Czy można rozwiązać umowę dożywocia z powodu DPS?

Sam dobrowolny pobyt w DPS zwykle nie wystarcza. Rozwiązanie umowy jest możliwe w wyjątkowych przypadkach, gdy zachowanie nabywcy i całokształt okoliczności uzasadniają tak daleko idącą ingerencję sądu.

Podsumowanie

Umowa dożywocia nie zamyka drogi do umieszczenia dożywotnika w domu pomocy społecznej. Jeżeli pobyt w DPS jest zgodny z wolą seniora i odpowiada jego potrzebom zdrowotnym, może być prawidłowym sposobem zapewnienia opieki. Nie oznacza to jednak, że nabywca nieruchomości przestaje być związany umową.

Największe ryzyko powstaje wtedy, gdy dożywotnik jest odsuwany od domu wbrew swojej woli albo nabywca próbuje przerzucić całość obowiązków na placówkę, gminę lub samego seniora. W takiej sytuacji warto przeanalizować akt notarialny i rozważyć roszczenie o rentę, a w szczególnie poważnych przypadkach także żądanie rozwiązania umowy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r., sygn. akt I CK 296/04

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.