Umowa przekazania gospodarstwa a brak opieki

Jaki charakter miała umowa przekazania gospodarstwa z 1990 r.?

Umowa zawarta w 1990 r. była umową przekazania gospodarstwa rolnego następcy na podstawie ówczesnej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Był to szczególny typ umowy związany z systemem emerytalno-rentowym rolników, a nie zwykła darowizna ani klasyczna umowa dożywocia.

W tamtym modelu rolnik mógł przekazać gospodarstwo następcy, aby spełnić warunki do uzyskania świadczeń emerytalnych lub rentowych. Następcą był co do zasady zstępny spełniający wymagania ustawowe, w tym dotyczące wieku, zdolności do pracy i wcześniejszej pracy w przekazywanym gospodarstwie.

Istotne jest to, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego nie była tym samym co umowa dożywocia uregulowana w art. 908 i następnych Kodeksu cywilnego. W umowie dożywocia nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Przy dawnych umowach przekazania gospodarstwa zakres obowiązków następcy wynikał przede wszystkim z ustawy, treści aktu notarialnego oraz zasad współżycia społecznego.

Czy zrzeczenie się świadczeń unieważnia umowę?

Nie można przyjąć, że cała umowa przekazania gospodarstwa jest nieważna wyłącznie dlatego, że w akcie notarialnym znalazło się postanowienie o zrzeczeniu się przez babcię świadczeń określonych jako dożywotnie. Taki zapis trzeba ocenić bardzo dokładnie: co konkretnie obejmował, czy dotyczył uprawnień ustawowych, czy dodatkowych świadczeń umownych oraz czy nie był sprzeczny z bezwzględnie obowiązującymi przepisami.

Na podstawie art. 56 ustawy z 1982 r. rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne wraz z budynkami, miał prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w zakresie niezbędnym do zaspokajania potrzeb swoich i członków rodziny. Mógł mieć także prawo do użytkowania działki gruntu rolnego w granicach określonych w tej ustawie.

Jeżeli określony zapis aktu notarialnego byłby sprzeczny z ustawą, nie oznacza to automatycznie nieważności całej umowy. W praktyce częściej analizuje się ważność konkretnego postanowienia oraz to, czy bez tego postanowienia strony zawarłyby umowę. Znaczenie może mieć art. 58 Kodeksu cywilnego, ale jego zastosowanie zależy od treści aktu i całokształtu okoliczności.

Kiedy można żądać rozwiązania dawnej umowy?

Obecna ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje umowę z następcą oraz zasady rozwiązywania umów związanych z przeniesieniem gospodarstwa. Dla umów zawartych przed wejściem w życie tej ustawy szczególne znaczenie ma art. 119 ust. 2 w związku z art. 89 tej ustawy.

Rolnik, który przed wejściem w życie ustawy z 1990 r. nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne następcy, może żądać rozwiązania umowy z przyczyn odpowiadających przesłankom rozwiązania umowy z następcą. Chodzi w szczególności o sytuacje, gdy następca:

• uporczywie postępuje wobec rolnika w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem rolnika albo osoby mu najbliższej rażącej obrazy czci lub umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności,
• uporczywie nie wywiązuje się ze swoich obowiązków wobec rolnika wynikających z umowy lub przepisów prawa.

Samo wystąpienie jednej z takich okoliczności nie oznacza jeszcze, że sąd rozwiąże umowę. Sąd musi rozważyć interesy obu stron zgodnie z zasadami współżycia społecznego. W wyroku z dnia 12 marca 2002 r., sygn. akt IV CKN 804/00, Sąd Najwyższy podkreślił, że sąd powinien ocenić, czy w konkretnych okolicznościach rozwiązanie umowy jest słuszne.

W opisanej sprawie dodatkową trudnością jest śmierć pierwotnego następcy i przejście gospodarstwa na jego córki. Przed wytoczeniem powództwa trzeba ustalić aktualny stan własności, treść księgi wieczystej, krąg spadkobierców oraz to, jakie obowiązki wobec babci wynikają z umowy, ustawy i okoliczności rodzinnych. Nie należy zakładać automatycznie, że sam fakt dziedziczenia gospodarstwa przesądza o odpowiedzialności w takim samym zakresie jak po stronie pierwotnego następcy.

Jakie dowody są potrzebne?

Babcia musiałaby wykazać nie tylko to, że pozostaje bez realnej pomocy rodziny, lecz także że zachowanie osób zobowiązanych ma charakter uporczywy i sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo że nie są wykonywane konkretne obowiązki wynikające z umowy lub przepisów prawa. Jednorazowy konflikt rodzinny zwykle nie wystarczy.

Przydatne mogą być w szczególności:

• akt notarialny przekazania gospodarstwa i wszystkie późniejsze dokumenty dotyczące nieruchomości,
• odpis księgi wieczystej oraz dokumenty spadkowe po zmarłym następcy,
• dokumentacja z ośrodka pomocy społecznej, domu pomocy społecznej, od lekarza lub pielęgniarki środowiskowej,
• zeznania świadków potwierdzających brak pomocy, zaniedbania, konflikty lub sposób traktowania babci,
• korespondencja, wezwania do pomocy, rachunki i dokumenty pokazujące, kto faktycznie finansuje utrzymanie babci.

Korzystanie przez babcię z pomocy społecznej może być ważnym dowodem, ale samo w sobie nie przesądza jeszcze o rozwiązaniu umowy. Sąd będzie badał, dlaczego pomoc rodziny nie jest udzielana, kto faktycznie ma możliwość jej udzielenia i czy istnieje związek między przekazaniem gospodarstwa a obecną sytuacją babci.

Czy wnuk może być pełnomocnikiem babci?

Zgodnie z art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pełnomocnikiem strony w sprawie cywilnej może być między innymi zstępny, czyli dziecko, wnuk albo prawnuk. Wnuk może więc reprezentować babcię w sądzie, jeżeli babcia udzieli mu prawidłowego pełnomocnictwa.

Trzeba jednak upewnić się, że babcia jest w stanie świadomie udzielić pełnomocnictwa i podejmować decyzje procesowe. Jeżeli jej stan zdrowia na to nie pozwala, konieczne może być rozważenie innych rozwiązań prawnych, np. ustanowienia odpowiedniej reprezentacji w odrębnym trybie. To zależy od stanu zdrowia, dokumentacji medycznej i sytuacji rodzinnej.

Co zrobić przed skierowaniem sprawy do sądu?

Przed pozwem warto zebrać dokumenty i uporządkować stan faktyczny. Najpierw należy uzyskać pełny wypis aktu notarialnego z 1990 r. oraz sprawdzić, czy zawarto w nim konkretne obowiązki wobec babci. Następnie trzeba ustalić, kto jest obecnym właścicielem gospodarstwa oraz czy po zmarłym następcy było przeprowadzone postępowanie spadkowe.

Dobrym krokiem może być również pisemne wezwanie aktualnych właścicieli lub osób zobowiązanych do wykonywania konkretnych obowiązków, jeżeli takie obowiązki wynikają z umowy albo z okoliczności sprawy. Wezwanie porządkuje materiał dowodowy i pokazuje, czy druga strona odmawia pomocy mimo realnej potrzeby.

Jeżeli głównym problemem jest bieżące utrzymanie babci, równolegle trzeba rozważyć inne środki ochrony, w tym roszczenia alimentacyjne wobec krewnych, jeżeli spełnione są przesłanki z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sprawa o rozwiązanie umowy przekazania gospodarstwa nie zawsze jest najszybszym sposobem zapewnienia osobie starszej bieżącej pomocy.

FAQ

Czy umowę przekazania gospodarstwa z 1990 r. można dziś unieważnić?

Można ją kwestionować, ale nie każde uchybienie prowadzi do nieważności całej umowy. W praktyce częściej rozważa się rozwiązanie umowy na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników albo ocenę ważności konkretnego postanowienia aktu notarialnego.

Czy brak opieki nad babcią wystarczy do odzyskania gospodarstwa?

Nie zawsze. Trzeba wykazać ustawowe przesłanki, zwłaszcza uporczywe zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo uporczywe niewykonywanie obowiązków. Sąd ocenia także interesy obu stron i całokształt sytuacji rodzinnej.

Czy spadkobiercy następcy odpowiadają tak samo jak następca?

To wymaga osobnej analizy. Jeżeli następca zmarł, trzeba ustalić aktualnych właścicieli gospodarstwa, treść księgi wieczystej, dokumenty spadkowe oraz charakter obowiązków wobec rolnika. Nie należy zakładać automatycznie, że każda przesłanka odnosząca się do następcy działa identycznie wobec jego spadkobierców.

Czy zapis o zrzeczeniu się świadczeń dożywotnich jest zawsze skuteczny?

Nie można tego ocenić bez aktu notarialnego. Jeżeli zapis naruszał bezwzględnie obowiązujące przepisy, może być kwestionowany. Nie oznacza to jednak automatycznie, że nieważna jest cała umowa przekazania gospodarstwa.

Czy wnuk może sam złożyć pozew w imieniu babci?

Wnuk może być pełnomocnikiem babci jako jej zstępny, ale potrzebuje prawidłowego pełnomocnictwa. Jeżeli babcia nie jest w stanie świadomie go udzielić, konieczna może być inna forma reprezentacji.

Podsumowanie

Umowa przekazania gospodarstwa rolnego zawarta w 1990 r. nie upada automatycznie z powodu zapisu o zrzeczeniu się świadczeń. Kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego, rodzaj zastrzeżonych uprawnień i późniejsze zachowanie następcy lub osób, które przejęły gospodarstwo.

Jeżeli babcia została faktycznie pozbawiona pomocy, nie może korzystać z praw wynikających z umowy albo jest traktowana w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, można rozważyć postępowanie sądowe. Trzeba jednak przygotować dowody i liczyć się z tym, że sąd będzie badał nie tylko krzywdę babci, lecz także interesy obecnych właścicieli.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24

2. Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 z późn. zm.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2002 r., sygn. akt IV CKN 804/00

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.